Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 42

Devanagari script

क्षेमकः क्षेमधन्वा च वीरभद्रो रणप्रियः । चंडपाणिः शूलपाणिः पाशपाणिः करोदरः

Transliteration

kṣemakaḥ kṣemadhanvā ca vīrabhadro raṇapriyaḥ | caṃḍapāṇiḥ śūlapāṇiḥ pāśapāṇiḥ karodaraḥ

Translation

کشیمک اور کشیمدھنوا؛ رَن پسند ویر بھدر؛ چنڈپانی، شولپانی، پاشپانی اور کرودر—ہتھیار بردار گن، جو شیو کی مرضی کی خدمت میں لگے تھے۔

Word by Word

• क्षेमकः: Kṣemaka (a name)
• क्षेमकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षेमक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• क्षेमधन्वा: one whose bow is auspicious/protective
• क्षेमधन्वा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षेम (प्रातिपदिक) + धन्वन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि: क्षेमं धनुः यस्य सः / क्षेमं धन्व यस्य सः

• च: and
• च: Samuccaya (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (Conjunction/समुच्चय)

• वीरभद्रः: Vīrabhadra
• वीरभद्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक) + भद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय (नामधेय): वीरः भद्रः

• रणप्रियः: fond of battle
• रणप्रियः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रण (प्रातिपदिक) + प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: रणस्य प्रियः

• चण्डपाणिः: one with a fierce hand
• चण्डपाणिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चण्ड (प्रातिपदिक) + पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि: चण्डः पाणिः यस्य सः

• शूलपाणिः: trident-bearer
• शूलपाणिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शूल (प्रातिपदिक) + पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि: शूलं पाणौ यस्य सः

• पाशपाणिः: noose-bearer
• पाशपाणिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पाश (प्रातिपदिक) + पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि: पाशः पाणौ यस्य सः

• करोदरः: Karodara (a name; ‘hand-bellied’)
• करोदरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कर (प्रातिपदिक) + उदर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि: करः उदरं यस्य सः / कर-उदर (नामधेय)

Speaker

Skanda (deduced for Kāśīkhaṇḍa narrative style)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Vīrabhadra stands at the forefront, battle-ready yet disciplined; beside him gaṇas hold trident (śūla) and noose (pāśa), forming a protective gate; the lanes of Kāśī recede behind, lit by oil lamps; the weapons glow as symbols of restraint and clarity.

Characters & Entities

• Kāśī (context)
• Śiva (implied)
• Gaṇas
• Vīrabhadra
• Śūla (trident)
• Pāśa (noose)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is protected not only by gentleness but also by righteous force—Śiva’s attendants embody disciplined power in service of sacred order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī, in the broader Kāśīkhaṇḍa setting describing its divine protectors.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.