Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 28

Devanagari script

ततोपि पावनतरं तीर्थं तत्क्षणसिद्धिदम् । नीलग्रीवाख्यमतुलं तत्स्नायी सर्वदा शुचिः

Transliteration

tatopi pāvanataraṃ tīrthaṃ tatkṣaṇasiddhidam | nīlagrīvākhyamatulaṃ tatsnāyī sarvadā śuciḥ

Translation

ان سب سے بھی زیادہ پاکیزہ ایک تیرتھ ہے جو پل بھر میں سِدھی عطا کرتا ہے۔ وہ بے مثال “نیل گریو” کہلاتا ہے؛ جو وہاں اشنان کرے وہ ہمیشہ پاک رہتا ہے۔

Word by Word

• ततः: than that; thereafter
• ततः: Apadana/Desha-Kala (Source/Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपादान/क्रमबोधक (from that/thereafter)

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; ‘even/also’ (emphasis)

• पावनतरम्: more purifying
• पावनतरम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पावन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तरप्-प्रत्यय (comparative)

• तीर्थम्: a tīrtha
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तत्क्षणसिद्धिदम्: granting accomplishment instantly
• तत्क्षणसिद्धिदम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + क्षण (प्रातिपदिक) + सिद्धि (प्रातिपदिक) + द (√दा धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः; कृदन्तः ‘-दम्’ = ‘ददाति’; ‘तत्क्षणे सिद्धिं ददाति’

• नीलग्रीवाख्यम्: called ‘Nīlagrīva’
• नीलग्रीवाख्यम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नीलग्रीव (प्रातिपदिक) + आख्य (√ख्या धातु, नामधेये)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कृदन्त/तद्धितार्थ ‘आख्य’ = ‘called/named’; समासः—तत्पुरुषः (नीलग्रीव इति आख्यम्)

• अतुलम्: incomparable
• अतुलम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अतुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘तीर्थम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• तत्: in that (tīrtha)
• तत्: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-सम्बन्धे, एकवचन; ‘तत्स्नायी’ इत्यत्र पूर्वपदम्

• स्नायी: the bather
• स्नायी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्ना (√स्ना धातु)
• Form: कृदन्तः—णिनि-प्रत्ययान्त (agent noun); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘स्नायी’ = one who bathes

• सर्वदा: always
• सर्वदा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (always)

• शुचिः: pure
• शुचिः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शुचि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘स्नायी’ इत्यस्य विशेषणम्

Speaker

Skanda (deduced for Kāśīkhaṇḍa dialogue context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nīlagrīva-tīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Pilgrimage audience

Visual Art Cues

Scene: A luminous Kāśī water-spot named Nīlagrīva; above it, a subtle vision of blue-throated Śiva (Nīlakaṇṭha) blessing the bather; the water shines as if instantly transmuting impurity into clarity; the devotee stands radiant, ‘ever pure’.

Characters & Entities

• Nīlagrīva-tīrtha
• Kāśī (Vārāṇasī)
• Śuci (purity)
• Siddhi

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Some sacred places are extolled as exceptionally potent—purity and spiritual efficacy are portrayed as immediate fruits of tīrtha-bathing.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Nīlagrīva-tīrtha, praised as incomparable and instantly fruitful.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna—bathing at Nīlagrīva-tīrtha, which is said to confer constant purity.