Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 100

Devanagari script

ततोपि पुण्यदं नृणां तीर्थं चित्ररथेश्वरम् । यत्र स्नात्वा च दत्त्वा च चित्रगुप्तं न पश्यति

Transliteration

tatopi puṇyadaṃ nṛṇāṃ tīrthaṃ citraratheśvaram | yatra snātvā ca dattvā ca citraguptaṃ na paśyati

Translation

اس سے بھی بڑھ کر انسانوں کے لیے پُنّیہ دینے والا چتررتھیشر کا تیرتھ ہے۔ جہاں اشنان اور دان کے بعد آدمی چترگپت (اعمال لکھنے والے) کو نہیں دیکھتا۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (thereafter)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधानार्थक (also/even)

• पुण्यदम्: giver of merit
• पुण्यदम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य + द (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास; विशेषण (तीर्थम्)

• नृणाम्: of men
• नृणाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), बहुवचन

• तीर्थम्: a sacred ford; pilgrimage spot
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• चित्ररथेश्वरम्: Citraratheśvara (name of the tirtha/deity)
• चित्ररथेश्वरम्: Karma (Apposition/Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चित्ररथ + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (चित्ररथस्य ईश्वरः)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्ध/देशवाचक (where)

• स्नात्वा: having bathed
• स्नात्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: स्ना (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• दत्त्वा: having given (a gift)
• दत्त्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: दा (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• चित्रगुप्तम्: Citragupta
• चित्रगुप्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चित्रगुप्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• पश्यति: sees; encounters
• पश्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Citrarath-eśvara tīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Pilgrimage audience within purāṇic frame

Visual Art Cues

Scene: At Citrarath-eśvara tīrtha, a pilgrim bathes and then offers charity to a brāhmaṇa/poor; in the background, a faint, receding figure of Citragupta with palm-leaf ledger symbolizes ‘not being seen’.

Characters & Entities

• Citrarath-eśvara
• Citragupta
• Kāśī (Vārāṇasī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s tīrthas are said to transform karmic destiny; charity joined with purification is praised as especially liberating.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Citrarath-eśvara-tīrtha, a sacred site in Kāśī associated with Īśvara.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (bathing) and dāna (charitable giving); the fruit is not encountering Citragupta, symbolizing release from post-mortem karmic accounting.