Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 47

Devanagari script

ज्ञानेश्वरं तथैशान्यां ज्ञानदं सर्वदेहिनाम् । ऐश्वर्येशमुदीच्यां च लिंगाद्धर्मेश्वराच्छुभात्

Transliteration

jñāneśvaraṃ tathaiśānyāṃ jñānadaṃ sarvadehinām | aiśvaryeśamudīcyāṃ ca liṃgāddharmeśvarācchubhāt

Translation

شمال مشرق میں ‘گیانیشور’ ہے، جو تمام جسم دار جیووں کو علم عطا کرتا ہے۔ اور شمال میں ‘ایشورییش’ ہے—یہ دونوں دھرمیشور کے مبارک لِنگ کے ساتھ شُبھ نسبت میں ظاہر ہیں۔

Word by Word

• ज्ञानेश्वरम्: Jñāneśvara
• ज्ञानेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ज्ञानेश्वर (प्रातिपदिक; ज्ञान + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय, अव्यय-क्रियाविशेषण (adverb)

• ईशान्याम्: in the north-east
• ईशान्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ईशानी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; दिग्वाचक

• ज्ञानदम्: giver of knowledge
• ज्ञानदम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: ज्ञानद (प्रातिपदिक; ज्ञान + द (√दा धातु))
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (ज्ञानेश्वरम्)

• सर्वदेहिनाम्: of all embodied beings
• सर्वदेहिनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व-देहिन् (प्रातिपदिक; सर्व + देहिन्)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• ऐश्वर्येशम्: Aiśvaryeśa
• ऐश्वर्येशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ऐश्वर्येश (प्रातिपदिक; ऐश्वर्य + ईश)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• उदीच्याम्: in the north
• उदीच्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: उदीची (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; दिग्वाचक

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• लिङ्गात्: from the liṅga
• लिङ्गात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन

• धर्मेश्वरात्: from Dharmēśvara
• धर्मेश्वरात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: धर्मेश्वर (प्रातिपदिक; धर्म + ईश्वर)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन

• शुभात्: auspicious
• शुभात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; विशेषणम् (लिङ्गात्/धर्मेश्वरात्)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Jñāneśvara-liṅga (īśānya) and Aiśvaryeśa-liṅga (uttara) relative to Dharmeśa

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Kumbhaja (Agastya)

Visual Art Cues

Scene: A schematic yet living mandala of Kāśī lanes: NE shrine of Jñāneśvara glowing with cool light (knowledge), N shrine of Aiśvaryeśa glowing with golden light (prosperity); Dharmeśa at center as stabilizing axis.

Characters & Entities

• Dharmeśvara
• Jñāneśvara
• Aiśvaryeśa
• Kāśī (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s Śiva-liṅgas are mapped as sources of both jñāna (liberating knowledge) and aiśvarya (rightful flourishing).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Jñāneśvara in the north-east and Aiśvaryeśa in the north, connected with the auspicious Dharmeśvara-liṅga complex.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly, darśana/arcana of these liṅgas as part of the Kāśī pilgrimage circuit around Dharmeśvara.