Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 62

Devanagari script

तिष्ठेदिंद्रियचापल्यं यो निवार्य क्षणं कृती । निर्वाणमंडपेन्यत्र तेन तप्तं महत्तपः

Transliteration

tiṣṭhediṃdriyacāpalyaṃ yo nivārya kṣaṇaṃ kṛtī | nirvāṇamaṃḍapenyatra tena taptaṃ mahattapaḥ

Translation

نِروان منڈپ میں ٹھہر کر جو صاحبِ ہمت شخص ایک لمحے کے لیے بھی حواس کی چنچلتا کو روک لے، اس نے عظیم تپسیا انجام دی۔

Word by Word

• तिष्ठेत्: should remain/stand firm
• तिष्ठेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘तिष्ठति’ इत्यस्य विध्यर्थ

• इन्द्रियचापल्यम्: restlessness of the senses
• इन्द्रियचापल्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: इन्द्रिय-चापल्य (प्रातिपदिक; इन्द्रिय + चापल्य)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; निवार्यवस्तु

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• निवार्य: having restrained
• निवार्य: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: नि-वार् (धातु) + ल्यप् (कृत्-प्रत्यय)
• Form: ल्यबन्त अव्यय (gerund), पूर्वकालिक क्रिया; ‘निवारणं कृत्वा’

• क्षणम्: for a moment
• क्षणम्: Karma (Extent/अत्यन्तसंयोग)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कालपरिमाण (extent of time)

• कृती: capable/adept
• कृती: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृतिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; गुणवाचक विशेषण ‘समर्थः/कुशलः’

• निर्वाणमण्डपे: in the Nirvāṇa pavilion
• निर्वाणमण्डपे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निर्वाण-मण्डप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण

• न्यत्र: elsewhere
• न्यत्र: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: न्यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (elsewhere/other place)

• तेन: by him/thereby
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; करण/हेतु

• तप्तम्: has been performed (austerity)
• तप्तम्: Kriya (Predicate/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: तप् (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘अनुष्ठितम्’

• महत्: great
• महत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• तपः: austerity/penance
• तपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृवाच्ये विधेय (predicate)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nirvāṇa Maṇḍapa (Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Purāṇic audience within Kāśīkhaṇḍa narration

Visual Art Cues

Scene: Inside the Nirvāṇa Maṇḍapa, a practitioner sits motionless, eyes half-closed, senses withdrawn; around him the bustle of pilgrims fades into a halo of stillness, signifying inner conquest.

Characters & Entities

• Kāśī (Vārāṇasī)
• Nirvāṇa Maṇḍapa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In Kāśī, inner discipline is exalted: even brief sense-restraint is counted as major tapas.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Nirvāṇa Maṇḍapa in Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Practicing indriya-nigraha (restraint of the senses) while staying in the sacred precinct.