Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 53

Devanagari script

मम सर्वगतस्यापि प्रासादोयं परास्पदम् । परं ब्रह्म यदाम्नातं परमोपनिषद्गिरा । अमूर्तं तदहं मूर्तो भूयां भक्तकृपावशात्

Transliteration

mama sarvagatasyāpi prāsādoyaṃ parāspadam | paraṃ brahma yadāmnātaṃ paramopaniṣadgirā | amūrtaṃ tadahaṃ mūrto bhūyāṃ bhaktakṛpāvaśāt

Translation

اگرچہ میں ہر شے میں سراسر پھیلا ہوا ہوں، پھر بھی یہ محل میرا اعلیٰ ترین مسکن ہے۔ اوپنشدوں کی برتر وانی جس پرم برہمن کو بیان کرتی ہے وہ میں ہی ہوں؛ بے صورت ہو کر بھی بھکتوں پر کرپا کے سبب میں صورت اختیار کرتا ہوں۔

Word by Word

• मम: of me / my
• मम: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन (Singular)

• सर्वगतस्य: of the all-pervading
• सर्वगतस्य: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्वगत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √गम् (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग (Masculine), षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन (Singular)

• अपि: also / even
• अपि: Sambandha (Particle/निपात-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), समुच्चय/अपि-अर्थ (also/even)

• प्रासादः: palace / temple-building
• प्रासादः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रासाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Apposition/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• परास्पदम्: supreme abode
• परास्पदम्: Karta (Predicate nominative/विधेय)
• Type: Noun
• Root: पर + आस्पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (उपपद-तत्पुरुष)

• परम्: supreme
• परम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• ब्रह्म: Brahman
• ब्रह्म: Karta (Predicate/विधेय)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative/यत्-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्ध-प्रत्यय (relative pronoun)

• आम्नातम्: handed down / transmitted
• आम्नातम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: आम्नात (कृदन्त-प्रातिपदिक; √म्ना/मन् (धातु) + क्त, उपसर्ग आ-)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle)

• परमोपनिषद्गिरा: by the speech/utterance of the supreme Upaniṣads
• परमोपनिषद्गिरा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: परम + उपनिषद् + गिर् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (षष्ठी-तत्पुरुष: उपनिषदां गिरा)

• अमूर्तम्: formless
• अमूर्तम्: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अ + मूर्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √मूर्छ्/मूर्त (धातु-निष्पन्न) )
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नञ्-समास/नकारार्थ (negation)

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; निर्देश (demonstrative)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मूर्तः: embodied
• मूर्तः: Karta (Predicate adjective/विधेय-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मूर्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• भूयाम्: may I become
• भूयाम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative/विधि), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद

• भक्तकृपावशात्: due to being under devotees’ compassion
• भक्तकृपावशात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: भक्त + कृपा + वश (प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी-विभक्ति (Ablative) एकवचन-रूपेण अव्ययीभाववत् प्रयोगः; समासः—तत्पुरुष (कृपायाः वशः)

Speaker

Skanda (deduced for Kāśīkhaṇḍa context, addressing Agastya; voice presents the Lord’s self-declaration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta/Kāśī-kṣetra (Viśvanātha-prāsāda as supreme seat)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Within the luminous Kāśī precinct, the Lord declares: though all-pervading and formless as the Upaniṣads proclaim, He abides in a palace-temple as the supreme seat, taking embodied form out of compassion for devotees.

Characters & Entities

• Brahman
• Upaniṣads
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The formless Absolute is accessible through compassionate embodiment; Kāśī’s sacred seat bridges Upaniṣadic Brahman and devotional worship.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī, with a particular ‘prāsāda’ described as the Lord’s supreme seat.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; the verse legitimizes temple worship as the compassionate, embodied presence of the Supreme.