Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 47

Devanagari script

धर्मेश्वरं यः सकृदेव मर्त्यो विलोकयिष्यत्यवदातबुद्धिः । स्नात्वा पुरस्तेऽत्र च धर्मतीर्थे न तस्य दूरे पुरुषार्थसिद्धिः

Transliteration

dharmeśvaraṃ yaḥ sakṛdeva martyo vilokayiṣyatyavadātabuddhiḥ | snātvā puraste'tra ca dharmatīrthe na tasya dūre puruṣārthasiddhiḥ

Translation

جو کوئی انسان پاکیزہ عقل کے ساتھ دھرمیشور کو ایک بار بھی دیکھ لے اور آپ کے سامنے یہاں دھرم تیرتھ میں اشنان کرے، اس کے لیے زندگی کے مقاصد کی تکمیل دور نہیں رہتی۔

Word by Word

• धर्मेश्वरम्: Lord of Dharma (Dharmeśvara)
• धर्मेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धर्म + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (धर्मस्य ईश्वरः); पुंलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति; एकवचन

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; एकवचन; (relative pronoun: who)

• सकृत्: once
• सकृत्: Kala-adhikarana (Time/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: सकृत् (अव्यय)
• Form: अव्यय; काल/परिमाणवाचक (once)

• एव: indeed
• एव: Avadharana (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphasis: indeed/only)

• मर्त्यः: a mortal
• मर्त्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; एकवचन

• विलोकयिष्यति: will behold
• विलोकयिष्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-√लोक् (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Future); प्रथमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• अवदातबुद्धिः: (one) of pure mind
• अवदातबुद्धिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अवदात + बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयः (अवदाता बुद्धिः यस्य); पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; एकवचन; (as adjective-noun: one of pure intellect)

• स्नात्वा: having bathed
• स्नात्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: √स्ना (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive: having bathed)

• पुरः: before/in front
• पुरः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरस् (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; देशवाचक (in front/before)

• ते: your
• ते: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; षष्ठी विभक्ति; एकवचन; (genitive: of you/your)

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (here)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (and)

• धर्मतीर्थे: at the Dharma-tīrtha
• धर्मतीर्थे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: धर्म + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (धर्मस्य तीर्थम्); नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति; एकवचन; (locative singular)

• न: not
• न: Pratishedha (Negation/निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation: not)

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति; एकवचन; (genitive: of him)

• दूरे: far
• दूरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दूर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति; एकवचन; (locative used adverbially: far away)

• पुरुषार्थसिद्धिः: attainment of human goals
• पुरुषार्थसिद्धिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुरुषार्थ + सिद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (पुरुषार्थस्य सिद्धिः); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति; एकवचन

Speaker

Śiva (deduced, addressing Dharma)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharma-tīrtha (near Dharmeśvara)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Dharma (Dharmarāja)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim with a calm, purified mind bathes at Dharma-tīrtha and then beholds the Dharmeśvara liṅga once, receiving near-at-hand puruṣārtha fulfillment.

Characters & Entities

• Dharmeśvara
• Dharma-tīrtha
• Kāśī (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A single sincere darśana, supported by tīrtha-snāna, accelerates the attainment of the four aims of life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharma-tīrtha in Kāśī, together with the shrine of Dharmeśvara.

What ritualistic prescription is mentioned?

Bathing (snāna) at Dharma-tīrtha and taking darśana of Dharmeśvara.