Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 19

Devanagari script

पादाग्रांगुष्ठभूस्पर्शी बहुकालं स तस्थिवान् । एकपादस्थितः सोपि कदाचिद्बह्वनेहसम्

Transliteration

pādāgrāṃguṣṭhabhūsparśī bahukālaṃ sa tasthivān | ekapādasthitaḥ sopi kadācidbahvanehasam

Translation

بہت عرصے تک وہ یوں کھڑا رہا کہ زمین کو صرف پاؤں کے بڑے انگوٹھے کی نوک ہی چھوتی تھی۔ کبھی کبھی وہ ایک پاؤں پر بھی کھڑا رہتا اور سخت مشقت جھیلتا۔

Word by Word

• पादाग्राङ्गुष्ठभूस्पर्शी: touching the ground with the big toe at the tip of the foot
• पादाग्राङ्गुष्ठभूस्पर्शी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पाद (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक) + अङ्गुष्ठ (प्रातिपदिक) + भू (प्रातिपदिक) + स्पर्शिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष-समास (पादाग्रस्य अङ्गुष्ठेन भूमेः स्पर्शी)

• बहुकालम्: for a long time
• बहुकालम्: Kala-adhikarana (Duration/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; कर्मधारय-समास (बहुः कालः)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सर्वनाम

• तस्थिवान्: stood/remained
• तस्थिवान्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √स्था (धातु) (कृदन्त: क्तवत्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; क्तवत्-प्रत्ययान्त (perfect participle), कर्तरि

• एकपादस्थितः: standing on one foot
• एकपादस्थितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (संख्या-प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक) + स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक: क्त, √स्था)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; तत्पुरुष-समास (एकेन पादेन स्थितः)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सर्वनाम

• अपि: also/even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अप्यर्थक-निपात

• कदाचित्: sometimes
• कदाचित्: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: कदाचित् (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक-अव्यय

• बह्वनेहसम्: (a state of) great hardship/effort
• बह्वनेहसम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + अनेहस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; कर्मधारय-समास (बहु अनेहः यस्य)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (context of Yama’s sthāna-tapas)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Viśālākṣī

Visual Art Cues

Scene: Yama stands motionless for years, the great toe barely touching the ground; alternatively, he balances on one foot, body upright like a pillar, eyes inward, surrounded by quiet sacred space.

Characters & Entities

• Yama

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True spiritual resolve is measured by steadiness and endurance, not by status—even Yama undertakes severe disciplines.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Indirectly Kāśī/Ānandavana, as the chapter frames these acts within the sanctified Kāśī landscape.

What ritualistic prescription is mentioned?

Ekapāda-sthiti (standing on one foot) and minimal ground-contact postures are presented as austerity forms.