Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 97

Devanagari script

स्वप्नेश्वर्याश्च वारुण्यां दुर्गादेवी व्यवस्थिता । क्षेत्रस्य दक्षिणं भागं सा सदैवाभिरक्षति

Transliteration

svapneśvaryāśca vāruṇyāṃ durgādevī vyavasthitā | kṣetrasya dakṣiṇaṃ bhāgaṃ sā sadaivābhirakṣati

Translation

سوپنیشوری کے وارُنا والے حصے میں دیوی دُرگا قائم ہیں۔ وہ اس مقدس کھیتر (کاشی) کے جنوبی حصے کی ہمیشہ حفاظت کرتی ہیں۔

Word by Word

• स्वप्नेश्वर्याः: of Svapneśvarī
• स्वप्नेश्वर्याः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: स्वप्न (प्रातिपदिक) + ईश्वरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; स्वप्नस्य ईश्वरी = स्वप्न-ईश्वरी (तत्पुरुष)

• च: and
• च: Sambandha/Connector (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (and)

• वारुण्याम्: in (the quarter/place called) Vāruṇī
• वारुण्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वारुणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; स्थानवाचक (in Vāruṇī)

• दुर्गादेवी: Goddess Durgā
• दुर्गादेवी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दुर्गा (प्रातिपदिक) + देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; दुर्गा एव देवी = कर्मधारय

• व्यवस्थिता: is stationed/established
• व्यवस्थिता: Kriya (Predicate/विधेय)
• Type: Verb
• Root: वि + अव + स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ‘situated/established’

• क्षेत्रस्य: of the sacred field (kṣetra)
• क्षेत्रस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• दक्षिणम्: southern
• दक्षिणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; ‘भागम्’ इत्यस्य विशेषण

• भागम्: portion/part
• भागम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• सदा: always
• सदा: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (always)

• एव: indeed
• एव: Sambandha/Emphasis (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-निपात (emphatic particle: indeed)

• अभिरक्षति: protects/guards
• अभिरक्षति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अभि + रक्ष् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Varuṇā (Kāśī) with Svapneśvarī/Durgā-sthāna

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A map-like sacred mandala of Kāśī: the Varuṇā side marked, with Durgā stationed as guardian, her gaze protecting the southern expanse of the kṣetra.

Characters & Entities

• Svapneśvarī
• Varuṇā
• Durgādevī
• Kāśī-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī is envisioned as a divinely guarded mandala, with Durgā stationed to protect devotees and the kṣetra itself.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Varuṇā-side sacred zone of Kāśī, connected with Svapneśvarī and the presence of Durgādevī.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed; the verse identifies Durgā’s protective station within Kāśī’s sacred geography.