Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 82

Devanagari script

मणिकुंडं तदग्रे तु विषव्याधिहरं परम् । तस्मिन्कुंडे कृतस्नानस्तं नागं परिवीक्ष्य च

Transliteration

maṇikuṃḍaṃ tadagre tu viṣavyādhiharaṃ param | tasminkuṃḍe kṛtasnānastaṃ nāgaṃ parivīkṣya ca

Translation

اس کے سامنے مَنی کُنڈ ہے، جو زہر سے پیدا ہونے والی بیماریوں کو دور کرنے میں نہایت مؤثر ہے۔ اس کُنڈ میں اشنان کر کے اور اس ناگ کا درشن کر کے—

Word by Word

• maṇikuṃḍam: the jewel-pond
• maṇikuṃḍam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: maṇi (प्रातिपदिक) + kuṃḍa (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; ‘मणेः कुण्डम्’ इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• tadagre: in front of it
• tadagre: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: tad (सर्वनाम) + agra (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावः; ‘तस्य अग्रे’ इति स्थानवाचक-अव्ययम् (in front of it)

• tu: and/indeed
• tu: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: tu (अव्यय)
• Form: निपातः (particle)

• viṣavyādhiharam: removing poison and disease
• viṣavyādhiharam: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: viṣa (प्रातिपदिक) + vyādhi (प्रातिपदिक) + hara (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; ‘विषस्य व्याधेः च हरम्’ इति समाहारार्थे तत्पुरुषः; विशेषणम् (maṇikuṃḍaṃ)

• param: supreme / excellent
• param: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: para (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; विशेषणम्

• tasmin: in that
• tasmin: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी, एकवचनम्; अधिकरणम्

• kuṃḍe: in the pond
• kuṃḍe: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: kuṃḍa (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी, एकवचनम्; अधिकरणम्

• kṛtasnānaḥ: having bathed
• kṛtasnānaḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: kṛta (कृदन्त) + snāna (प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त-समासः; पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; ‘कृतं स्नानं येन सः’ (स्नातः)

• tam: that
• tam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

• nāgam: the Nāga (serpent)
• nāgam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: nāga (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

• parivīkṣya: having looked around at / having examined
• parivīkṣya: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: pari-vīkṣ (धातु) → parivīkṣya (क्त्वा/ल्यप्)
• Form: ल्यप्/क्त्वान्त-अव्ययकृदन्तः (gerund), ‘परि+वीक्ष्’ धातोः; पूर्वकालिक-क्रिया

• ca: and
• ca: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context: Skanda to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Maṇi-kuṇḍa

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Kumbhaja (Agastya)

Visual Art Cues

Scene: A jewel-like pond (Maṇi-kuṇḍa) gleams; pilgrims bathe while a radiant nāga with a gem on its hood watches; the atmosphere suggests healing from venom and fear.

Characters & Entities

• Maṇi-kuṇḍa
• Maṇipradīpa Nāga
• Poison ailments (viṣavyādhi)
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s tīrthas are depicted as remedial and purifying—healing poison-born afflictions while directing the devotee toward reverent darśana.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Maṇi-kuṇḍa in Kāśī, located before the Nāga Maṇipradīpa, famed for removing poison-related diseases.

What ritualistic prescription is mentioned?

Bathe (snāna) in Maṇi-kuṇḍa and then behold (darśana) the Nāga Maṇipradīpa.