Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 64

Devanagari script

सविशेषांगसंस्काराऽविशं संवेशमंदिरम् । निद्रादरिद्रनयना तद्विलोकनलालसा

Transliteration

saviśeṣāṃgasaṃskārā'viśaṃ saṃveśamaṃdiram | nidrādaridranayanā tadvilokanalālasā

Translation

خصوصی اَنگ سنسکار کر کے میں اپنے خواب گاہ میں داخل ہوئی؛ آنکھیں نیند سے محروم تھیں، مگر اُسے پھر دیکھنے کی آرزو سے لبریز۔

Word by Word

• सविशेषाङ्गसंस्काराः: with special bodily adornments/rites
• सविशेषाङ्गसंस्काराः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय/उपसर्गवत् ‘स-’ = सहित) + विशेष (प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक) + संस्कार (प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-तत्पुरुष/कर्मधारय-प्रायः (विशेषः अङ्गसंस्कारः यस्याः/यस्य); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन (पाठे ‘-आ’ अपेक्षित; अर्थतः स्त्री. प्रथमा एक.)

• अविशम्: I entered
• अविशम्: Kriyā (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + विश् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (imperfect/past); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• संवेशमन्दिरम्: the sleeping chamber
• संवेशमन्दिरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: संवेश (प्रातिपदिक) + मन्दिर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (संवेशस्य मन्दिरम् = शयनगृह); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• निद्रादरिद्रनयना: with eyes deprived of sleep
• निद्रादरिद्रनयना: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निद्रा (प्रातिपदिक) + दरिद्र (प्रातिपदिक) + नयन (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (निद्रया दरिद्रे नयने यस्याः); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; विशेषण (अहम्/सा इति)

• तद्विलोकनलालसा: eager to see that (again)
• तद्विलोकनलालसा: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + विलोकन (प्रातिपदिक) + लालसा (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (तस्य विलोकने लालसा); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; विशेषण

Speaker

Ratnāvalī

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ratneśvara (as object of renewed beholding)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Her friends

Visual Art Cues

Scene: Ratnāvalī, freshly adorned with special preparations, enters her private chamber at night; her eyes are sleepless yet bright with longing to behold the beloved/deity again.

Characters & Entities

• Ratnāvalī
• Ratneśvara (implied by context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred encounter continues beyond the shrine: longing and remembrance keep the pilgrim’s devotion awake even at night.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Indirectly Ratneśvara in Kāśī; the verse depicts the after-effect of that yātrā.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal prescription; it mentions personal preparations (aṅga-saṃskāra) in a narrative context.