Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 10

Devanagari script

कर्तव्या नागपञ्चम्यां यात्रा वर्षासु तत्र वै । नागाः प्रसन्ना जायंते कुले तस्यापि सर्वदा

Transliteration

kartavyā nāgapañcamyāṃ yātrā varṣāsu tatra vai | nāgāḥ prasannā jāyaṃte kule tasyāpi sarvadā

Translation

برسات کے موسم میں ناگ پنچمی کے دن وہاں یاترا کرنا یقیناً واجب ہے؛ ناگ ہمیشہ اس شخص کے خاندان پر راضی رہتے ہیں۔

Word by Word

• कर्तव्या: to be done; should be undertaken
• कर्तव्या: Vidhyartha (Obligation)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) → कर्तव्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: कृदन्तः—तव्यत्-प्रत्ययान्त (gerundive), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘यात्रा’ इति विशेषणम्

• नागपञ्चम्याम्: on Nāga-pañcamī
• नागपञ्चम्याम्: Adhikarana (Time)
• Type: Noun
• Root: नाग-पञ्चमी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (काल-अधिकरण), एकवचन

• यात्रा: pilgrimage; procession
• यात्रा: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: यात्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वर्षासु: in the rainy season(s)
• वर्षासु: Adhikarana (Time)
• Type: Noun
• Root: वर्षा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (काल-अधिकरण), बहुवचन

• तत्र: there
• तत्र: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक क्रियाविशेषणम्

• वै: indeed
• वै: Nipata (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निश्चयार्थक/पादपूरण (emphatic particle)

• नागाः: nāgas; serpent-beings
• नागाः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• प्रसन्नाः: pleased; gracious
• प्रसन्नाः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्रसन्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘नागाः’ इति विशेषणम्

• जायन्ते: are born; come to be
• जायन्ते: Kriya (Predicate)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथम-पुरुष, बहुवचन, आत्मनेपदम्

• कुले: in the family
• कुले: Adhikarana (Location)
• Type: Noun
• Root: कुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• तस्य: of him
• तस्य: Shashthi-sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• अपि: also; even
• अपि: Sambandha-bodhaka (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अपि-कार (also/even)

• सर्वदा: always
• सर्वदा: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वदा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; कालवाचक क्रियाविशेषणम्

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vāsuki-kuṇḍa / Vāsukīśvara-yātrā

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Muni/interlocutor and, by extension, pilgrims

Visual Art Cues

Scene: A monsoon pilgrimage procession in Kāśī: devotees with umbrellas and wet garments approach the Vāsuki-kuṇḍa; priests guide snāna; nāga icons garlanded; the mood is festive yet reverent, emphasizing family participation.

Characters & Entities

• Nāgapañcamī
• Nāgas
• Vāsukikuṇḍa (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage and vrata are family-sustaining dharma: honoring nāga-devatās at the right season brings lasting auspiciousness to one’s lineage.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Vāsuki-related tīrtha area in Kāśī (centered on Vāsukikuṇḍa and Vāsukīśvara).

What ritualistic prescription is mentioned?

Undertake a yātrā there on Nāgapañcamī during the rainy season.