Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 19

Devanagari script

पितृकुंडाच्छतंसाग्रं ध्रुवतीर्थाच्छतानि षट् । मानसाख्याच्च सरसो द्विशती सशतत्रया

Transliteration

pitṛkuṃḍācchataṃsāgraṃ dhruvatīrthācchatāni ṣaṭ | mānasākhyācca saraso dviśatī saśatatrayā

Translation

پِتṛ-کُنڈ سے سو سے کچھ زیادہ قافلے آئے؛ دھروَ-تیرتھ سے چھ سو؛ اور مانس نامی سرور سے دو سو اور اس کے ساتھ مزید سو—یوں کاشی کے تیرتھوں کی تقدیس سے کھنچے ہوئے بڑے بڑے گروہ پہنچے۔

Word by Word

• पितृकुण्डात्: from the Pitṛ-kuṇḍa
• पितृकुण्डात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: पितृकुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (पितॄणां कुण्डम्)

• शतम्: a hundred
• शतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (संख्यावाचक)

• साग्रम्: and a little more (over and above)
• साग्रम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: साग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (शतम् इत्यस्य)

• ध्रुवतीर्थात्: from Dhruva-tīrtha
• ध्रुवतीर्थात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: ध्रुवतीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; समासः कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः (ध्रुवं तीर्थम्)

• शतानि: hundreds
• शतानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन (संख्यावाचक)

• षट्: six
• षट्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षष् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय-प्राय संख्याशब्दः; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया, बहुवचनार्थे (शतानि इत्यस्य विशेषणम्)

• मानसाख्यात्: from (the place) called Mānasā
• मानसाख्यात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: मानसाख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; समासः कर्मधारयः (मानस इति आख्यं)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• सरसः: from the lake
• सरसः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन (सरसः/सरसात् अर्थे वैदिक/छान्दस रूपम्)

• द्विशती: two hundred
• द्विशती: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्विशती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः (द्वे शते यस्याः)

• सशतत्रया: together with three hundred (i.e., plus three hundred)
• सशतत्रया: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + शतत्रय (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः उपपद-तत्पुरुषः/सह-समासः (शतत्रयेन सह)

Speaker

Skanda (deduced; Kāśīkhaṇḍa narrative voice)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Pitṛ-kuṇḍa / Dhruva-tīrtha / Mānasa-saras (as a cluster feeding Kāśī-māhātmya)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis (general frame)

Visual Art Cues

Scene: Processions of pilgrims arriving from multiple sacred ponds and lakes, carrying waterpots and staffs, converging toward Kāśī’s ghāṭs and the Viśvanātha precinct; banners naming Pitṛ-kuṇḍa, Dhruva-tīrtha, and Mānasa-saras.

Characters & Entities

• Pitṛkuṇḍa
• Dhruva-tīrtha
• Mānasa-sarovara
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s tīrthas magnetize devotees; collective pilgrimage itself becomes a sign of faith and accumulated puṇya.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Pitṛkuṇḍa, Dhruva-tīrtha, and the Mānasa-named lake—tīrthas within the Kāśī sacred landscape.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is stated; the emphasis is on arriving from tīrthas as part of pilgrimage to Kāśīnātha.