Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 64

Devanagari script

ततः कापिलधारं वै सुधाखनिरियं पुनः । ततः शिवगयाख्यं च ज्ञेयं तीर्थमिदं शुभम्

Transliteration

tataḥ kāpiladhāraṃ vai sudhākhaniriyaṃ punaḥ | tataḥ śivagayākhyaṃ ca jñeyaṃ tīrthamidaṃ śubham

Translation

اس کے بعد یہ یقیناً ‘کاپِل دھارا’ کہلاتا ہے؛ پھر یہی مقام ‘سدھاکھنی’ (امرت کی کان) بھی ہے۔ پھر اسے ‘شیو گیا’ کے نام سے جاننا چاہیے—یہ مبارک تیرتھ ہے۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Kriya-viśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: tataḥ (अव्यय)
• Form: अव्यय, क्रम/अनन्तरार्थक

• कापिलधारम्: ‘Kāpiladhāra’
• कापिलधारम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: kāpila-dhārā (कापिल + धारा; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (Neuter; name used as neuter), प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नाम (proper name)

• वै: indeed
• वै: Prayojaka-nipāta (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: vai (अव्यय)
• Form: अव्यय, निश्चयार्थक-निपात (emphatic particle)

• सुधाखनिः: ‘Sudhākhanī’ (mine/source of nectar)
• सुधाखनिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: sudhā-khani (सुधा + खनि; प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन; नाम (proper name)

• इयम्: this (she/this one)
• इयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: idam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पुनः: again; further
• पुनः: Kriya-viśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: punaḥ (अव्यय)
• Form: अव्यय, पुनरुक्ति/पुनरर्थक (adverb: again/further)

• ततः: then
• ततः: Kriya-viśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: tataḥ (अव्यय)
• Form: अव्यय, क्रम/अनन्तरार्थक

• शिवगयाख्यम्: ‘Śivagayā-ākhya’ (named Śiva-gayā)
• शिवगयाख्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: śiva-gayā-ākhya (शिव + गया + आख्य; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नाम (proper name)

• च: and
• च: Samuccaya (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चयार्थक

• ज्ञेयम्: is to be known
• ज्ञेयम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √jñā (ज्ञा धातु) + तव्यत् (तव्यत्-प्रत्यय)
• Form: कृदन्त (gerundive), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘ज्ञातव्यम्’ (to be known)

• तीर्थम्: the tīrtha
• तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: tīrtha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: idam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘तीर्थम्’ इत्यस्य विशेषणम् (appositional)

• शुभम्: auspicious
• शुभम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: śubha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण of ‘tīrtham’

Speaker

Skanda (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāpiladhārā / Sudhākhani / Śiva-gayā (epithets of the same tīrtha)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: The tank’s water is depicted as luminous nectar; a stream (dhārā) pours in; devotees perform pitṛ rites with black sesame; a subtle Śiva presence sanctifies the scene, suggesting ‘Śiva-gayā’.

Characters & Entities

• Kāpiladhārā
• Sudhākhani
• Śiva-gayā
• Śiva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The tīrtha is celebrated as both sweetly purifying (nectar-like) and especially potent for Pitṛ-related merit, like Gayā—yet situated in Śiva’s Kāśī.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

An auspicious Kāśī tīrtha known as Kāpiladhārā/Sudhākhani/Śiva-gayā.

What ritualistic prescription is mentioned?

No step-by-step rite is given here; the name ‘Śiva-gayā’ strongly signals efficacy for śrāddha and Pitṛ-tarpaṇa.