Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 74

Devanagari script

स्थूलमेतत्परीमाणं सूक्ष्मं च प्रवदामि ते । हरिश्चंद्रस्य तीर्थाग्रे हरिश्चंद्रविनायकः

Transliteration

sthūlametatparīmāṇaṃ sūkṣmaṃ ca pravadāmi te | hariścaṃdrasya tīrthāgre hariścaṃdravināyakaḥ

Translation

یہ اس کی ظاہری حد ہے؛ اب میں تمہیں اس کی لطیف (باطنی) پیمائش بھی بتاتا ہوں۔ ہریش چندر کے تیرتھ کے آگے ہریش چندر وِنایک قائم ہے۔

Word by Word

• स्थूलम्: gross; broad
• स्थूलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्थूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण (gross)

• एतत्: this
• एतत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (this)

• परिमाणम्: measure; extent
• परिमाणम्: Karma/Predicate (Object or complement/कर्म-वा-विधेय)
• Type: Noun
• Root: परिमाण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• सूक्ष्मम्: subtle
• सूक्ष्मम्: Karma/Predicate qualifier (विधेयविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सूक्ष्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-निपात

• प्रवदामि: I declare; I explain
• प्रवदामि: Kriya (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-वद् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद; उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन

• ते: to you
• ते: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी विभक्ति (Dative/सम्प्रदान), एकवचन; enclitic

• हरिश्चन्द्रस्य: of Hariścandra
• हरिश्चन्द्रस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: हरिश्चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी विभक्ति, एकवचन

• तीर्थाग्रे: at the front of the sacred ford
• तीर्थाग्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुषः—तीर्थस्य अग्रे (at the front of the tīrtha)

• हरिश्चन्द्रविनायकः: Hariścandra-Vināyaka (a Gaṇeśa shrine)
• हरिश्चन्द्रविनायकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरिश्चन्द्र + विनायक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः—हरिश्चन्द्रस्य विनायकः (Vināyaka of Hariścandra)

Speaker

Śrī Viṣṇu

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hariścandra-tīrtha (within Maṇikarṇikā sector)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Agnibindu

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu points toward a small but potent Gaṇeśa shrine at the head of Hariścandra-tīrtha; the Vināyaka stands as a guardian figure with modaka and broken tusk, framed by ghāṭa steps and ritual lamps.

Characters & Entities

• Hariścandra
• Hariścandra Tīrtha
• Hariścandra Vināyaka
• Vināyaka (Gaṇeśa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage includes both outer geography and inner sanctity; shrines like Vināyaka mark and protect the tīrtha’s sacred order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hariścandra Tīrtha and the associated Hariścandra Vināyaka shrine within the Maṇikarṇikā sacred zone of Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicit pilgrimage guidance: recognizing and honoring Vināyaka at the tīrtha-front as part of proper tīrtha-darśana.