Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 55

प्रभावेणैव गायत्र्याः क्षत्रियः कौशिको वशी । राजर्षित्वं परित्यज्य ब्रह्मर्षिपदमीयिवान्

prabhāveṇaiva gāyatryāḥ kṣatriyaḥ kauśiko vaśī | rājarṣitvaṃ parityajya brahmarṣipadamīyivān

گایتری کے محض اثر سے، نفس پر قابو رکھنے والا کوشک—اگرچہ کشتریہ تھا—راج رشی کا مرتبہ چھوڑ کر برہمرشی کے مقام تک پہنچ گیا۔

प्रभावेणby (the) power
प्रभावेण:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootप्रभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन
एवindeed/only
एव:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिपात (particle), अवधारणार्थक (emphatic)
गायत्र्याःof Gāyatrī
गायत्र्याः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन
क्षत्रियःa kṣatriya
क्षत्रियः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootक्षत्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन
कौशिकःKauśika (Viśvāmitra)
कौशिकः:
Karta (Apposition/कर्ता)
TypeNoun
Rootकौशिक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन; गोत्र/नाम
वशीself-controlled
वशी:
Karta (Qualifier/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootवशिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; विशेषण
राजर्षित्वम्the status of royal sage
राजर्षित्वम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootराजर्षित्व (प्रातिपदिक: राजर्षि + त्व)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन; समासः—राजर्षि (राजा + ऋषि) तत्पुरुष + त्व-प्रत्यय
परित्यज्यhaving abandoned
परित्यज्य:
Kriya (Converb/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootपरि-त्यज् (धातु)
Formक्त्वान्त (Gerund/Absolutive), अव्ययभाव; धातु: त्यज्, उपसर्ग: परि
ब्रह्मर्षिपदम्the rank/state of a brahmarṣi
ब्रह्मर्षिपदम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootब्रह्मर्षि + पद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ब्रह्मर्षेः पदम्)
आयिवान्attained/has reached
आयिवान्:
Karta (Agent/कर्ता)
TypeVerb
Rootआ-या (धातु)
Formकृत्-प्रत्यय: क्तवतु (Perfect participle/भूतपूर्व), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; धातु: या, उपसर्ग: आ

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context: Skanda to Agastya)

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Listener: Śaunaka and the sages of Naimiṣāraṇya (standard frame, context-dependent)

Scene: Viśvāmitra (Kauśika), austere and self-mastered, stands in deep tapas with a radiant Gāyatrī aura above; the shift from rājārṣi to brahmarṣi is shown as a luminous coronation of spiritual rank rather than royal insignia.

G
Gāyatrī
K
Kauśika (Viśvāmitra)
B
Brahmarṣi
R
Rājarṣi

FAQs

Gāyatrī-upāsanā has the power to transform one’s spiritual rank through discipline and inner mastery.

The verse appears in the Kāśīkhaṇḍa framework, supporting Kāśī’s teaching-tradition, though this specific line praises Gāyatrī’s power rather than a single tīrtha.

No explicit ritual is prescribed here; it cites Gāyatrī’s potency through sustained upāsanā.