Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 64

Devanagari script

सरस्वती रजो रूपा तमोरूपा कलिंदजा । सत्त्वरूपा च गंगात्र नयंति ब्रह्मनिर्गुणम्

Transliteration

sarasvatī rajo rūpā tamorūpā kaliṃdajā | sattvarūpā ca gaṃgātra nayaṃti brahmanirguṇam

Translation

یہاں سرسوتی رجو گُن کی صورت ہے، کالندجا (یَمُنا) تمو گُن کی صورت، اور گنگا ستو گُن کی صورت؛ یہ تینوں مل کر نرگُن برہمن تک لے جاتی ہیں۔

Word by Word

• सरस्वती: Sarasvatī
• सरस्वती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सरस्वती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रजः-रूपा: having the form of rajas
• रजः-रूपा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रजस् (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सरस्वती इति विशेष्यस्य विशेषणम्; रजसः रूपा (षष्ठी-तत्पुरुष)

• तमः-रूपा: having the form of tamas
• तमः-रूपा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तमस् (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (कलिन्दजा इति) विशेष्यस्य विशेषणम्; तमसः रूपा (षष्ठी-तत्पुरुष)

• कलिन्दजा: Kaliṇdajā (Yamunā)
• कलिन्दजा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कलिन्द (प्रातिपदिक) + जा (जन् धातु, क्तिन्/टाप्-प्रत्ययान्त; ‘born’; प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कलिन्दात् जाता/कलिन्दस्य जा (सम्बन्धे) इति; प्रचलित-नाम (यमुना)

• सत्त्व-रूपा: having the form of sattva
• सत्त्व-रूपा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; गङ्गा इति विशेष्यस्य विशेषणम्; सत्त्वस्य रूपा (षष्ठी-तत्पुरुष)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• गङ्गा: Gaṅgā
• गङ्गा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• त्र: here (in this place)
• त्र: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: त्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb: ‘here/there’); अत्र इत्यर्थे

• नयन्ति: lead
• नयन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नी (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; वर्तमानकाल

• ब्रह्म-निर्गुणम्: the attributeless Brahman
• ब्रह्म-निर्गुणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + निर्गुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म; ब्रह्म एव निर्गुणम् इति कर्मधारय

Speaker

Skanda (deduced for Kāśīkhaṇḍa discourse)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Triveṇī-saṅgama (Prayāga)

Type: sangam

Visual Art Cues

Scene: Three river-goddesses meet: Sarasvatī tinted with dynamic red (rajas), Yamunā with deep indigo/black (tamas), Gaṅgā with luminous white/gold (sattva); above them shines a formless, radiant expanse signifying nirguṇa Brahman.

Characters & Entities

• Sarasvatī
• Yamunā (Kaliṃdajā)
• Gaṅgā
• Brahman
• Prayāga

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The confluence is presented as a spiritual synthesis: transcending the guṇas through the sacred rivers leads toward nirguṇa realization.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prayāga’s Triveṇī Saṅgama (Gaṅgā–Yamunā–Sarasvatī).

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly, saṅgama-snāna (bathing at the confluence) as a means toward purification and liberation.