Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 49

Devanagari script

स्वैरं हसंत्वद्य विधाय तालिकां मिथःकरेणापि करं प्रगृह्य । सीमाचरा भूतगणा व्रजाम्यहं विहाय काशीं सुकृतैकराशिम्

Transliteration

svairaṃ hasaṃtvadya vidhāya tālikāṃ mithaḥkareṇāpi karaṃ pragṛhya | sīmācarā bhūtagaṇā vrajāmyahaṃ vihāya kāśīṃ sukṛtaikarāśim

Translation

“آج سرحدِ شہر پر پھرنے والے بھوت گن آزادانہ ہنسیں، تالیاں بجائیں اور ایک دوسرے کا ہاتھ تھامیں—کیونکہ میں کاشی، ثواب کے ایک ہی ڈھیر کو چھوڑ کر جا رہا ہوں۔”

Word by Word

• स्वैरम्: freely
• स्वैरम्: Sambandha (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वैर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय-प्रयोगः (adverbial accusative) — 'freely, at will'

• हसन्तु: let (them) laugh
• हसन्तु: Kriya (Command/आज्ञा)
• Type: Verb
• Root: √हस् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative/लोट्), प्रथमा-पुरुषः (3rd), बहुवचन; परस्मैपदम्

• अद्य: today/now
• अद्य: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक

• विधाय: having made
• विधाय: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: विधाय (कृदन्त; √धा (धातु) उपसर्ग-वि; ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive) — 'having made/done'

• तालिकाम्: a clapping/gesture (tālikā)
• तालिकाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तालिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• मिथः: mutually
• मिथः: Sambandha (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: मिथः (अव्यय)
• Form: अव्यय; परस्परार्थक (reciprocal adverb) — 'mutually'

• करेण: with (the) hand
• करेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन

• अपि: even
• अपि: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• करम्: hand
• करम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• प्रगृह्य: having grasped
• प्रगृह्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रगृह्य (कृदन्त; √ग्रह् (धातु) उपसर्ग-प्र; ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive) — 'having grasped'

• सीमाचराः: boundary-roaming
• सीमाचराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सीमा-चर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; तत्पुरुषः—सीमायां चरन्ति (those who roam at the boundary)

• भूतगणाः: hosts of spirits
• भूतगणाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भूत-गण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा, बहुवचन; तत्पुरुषः—भूतानां गणाः

• व्रजामि: I go
• व्रजामि: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √व्रज् (धातु)
• Form: लट् (Present/लट्), उत्तम-पुरुषः (1st), एकवचन; परस्मैपदम्

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• विहाय: having left
• विहाय: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: विहाय (कृदन्त; √हा (धातु) उपसर्ग-वि; ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive) — 'having left'

• काशीम्: Kāśī
• काशीम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया, एकवचन

• सुकृतैकराशिम्: the single heap of merit
• सुकृतैकराशिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सुकृत-एक-राशि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः—सुकृतानाम् एकः राशिः (a single heap of merit)

Speaker

Agastya (deduced from first-person lament)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-sīmā (boundary precinct)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and sages

Visual Art Cues

Scene: At Kāśī’s boundary, playful yet eerie bhūta-gaṇas clap and hold hands in a circle, laughing as a sorrowful sage departs; behind them, the luminous city stands like a treasure-mountain of merit.

Characters & Entities

• Kāśī
• Bhūta-gaṇa
• Sīmā (boundary)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī is depicted as a concentrated reservoir of puṇya; leaving it is felt as relinquishing extraordinary spiritual fortune.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī/Vārāṇasī, especially its sacred boundary (sīmā) and liminal guardians/spirits.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; it alludes to the sanctity of the city-boundary and the merit inherent in dwelling/sojourning in Kāśī.