Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 50

Devanagari script

त्र्यंबक त्रिपुरसूदनेश्वर त्राणकृत्त्रिनयनत्रयीमय । कालकूट दलनांतकांतक त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

Transliteration

tryaṃbaka tripurasūdaneśvara trāṇakṛttrinayanatrayīmaya | kālakūṭa dalanāṃtakāṃtaka tvāṃ natosmi natavāṃchitaprada

Translation

اے تریَمبک، اے تری پور کے ہلاک کرنے والے ایشور، اے محافظ تین آنکھوں والے جن کی تین آنکھیں تثلیثِ تَتْو کی صورت ہیں؛ اے کالکُوٹ زہر کو کچلنے والے، اے موت کے قاتل کے قاتل—میں تجھے سجدۂ نیاز کرتا ہوں؛ جھکنے والوں کو من چاہے ور عطا فرما۔

Word by Word

• त्र्यम्बक: O three-eyed one
• त्र्यम्बक: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: त्रि + अम्बक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; 'त्रीणि अम्बकानि (नेत्राणि) यस्य'

• त्रिपुरसूदन: O destroyer of Tripura
• त्रिपुरसूदन: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: त्रिपुर + सूदन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; 'त्रिपुरस्य सूदनः'

• ईश्वर: O Lord
• ईश्वर: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन

• त्राणकृत्: O protector
• त्राणकृत्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: त्राण + कृ (धातु) → कृत् (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; 'त्राणं करोति'

• त्रिनयन: three-eyed
• त्रिनयन: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: त्रि + नयन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; विशेषणरूपेण

• त्रयीमय: O embodiment of the Vedic triad
• त्रयीमय: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: त्रयी + मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; 'त्रयी (वेदत्रयी) मयः'

• कालकूट: Kālakūṭa poison
• कालकूट: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काल + कूट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2) एकवचन (समासे पूर्वपद); विषविशेषः

• दलन: O crusher (destroyer)
• दलन: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: दलन (प्रातिपदिक; √दल् धातु से)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सम्बोधन (8) एकवचन/पुंलिङ्गेऽपि प्रयोगः; 'दलन' = नाशक

• अन्तक: O Death (as a title)
• अन्तक: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: अन्तक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; यम/मृत्यु

• अन्तक: O destroyer of Death
• अन्तक: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: अन्तक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन; 'अन्तकस्य अन्तकः' इति भावः (यमान्तक)

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया (2), एकवचन

• नतः: bowed
• नतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: नत (प्रातिपदिक; √नम्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• अस्मि: I am
• अस्मि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्, उत्तमपुरुष, एकवचन

• नतवाञ्छितप्रद: O giver of desired boons to the bowed
• नतवाञ्छितप्रद: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नत + वाञ्छित + प्रद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन

Speaker

Mārtaṇḍa (Sūrya), inferred from context

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viśvanātha (Kāśī)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Śiva as Tripurāntaka with three eyes, poised with divine power; the poison episode hinted by a blue throat; the devotee bows seeking protection and boons.

Characters & Entities

• Śiva
• Tryambaka
• Tripurasūdana
• Kālakūṭa
• Antaka (Death)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva is portrayed as the supreme protector who overcomes poison, death, and cosmic threats—devotion to Him removes fear.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī kṣetra, where worship of Tryambaka/Viśvanātha is upheld as especially merit-giving.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is stated; the verse functions as a stotra for recitation and reverent salutation.