Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 45

Devanagari script

महामहोभूर्मणिकर्णिकास्थली तमस्ततिर्यत्र समेति संक्षयम् । परः शतैर्जन्मभिरेधितापि या दिवाकराग्नींदुकरैरनिग्रहा

Transliteration

mahāmahobhūrmaṇikarṇikāsthalī tamastatiryatra sameti saṃkṣayam | paraḥ śatairjanmabhiredhitāpi yā divākarāgnīṃdukarairanigrahā

Translation

مَṇikarṇikā نہایت جلیل و منوّر بھومی ہے، جہاں تاریکی کا انبار آ کر فنا ہو جاتا ہے۔ اگرچہ وہ تاریکی سینکڑوں جنموں سے پَل کر قوی ہو گئی ہو، پھر بھی وہاں کے سورج، آگنی اور چاند جیسے نور کے آگے ٹھہر نہیں سکتی۔

Word by Word

• महामहोभूः: the very great Mahohbhū (epithet/name)
• महामहोभूः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महामहोभू (प्रातिपदिक; महा+महो+भूः)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; समासः—कर्मधारयः (महान् महोभूः)

• मणिकर्णिकास्थली: the ground/place of Maṇikarṇikā
• मणिकर्णिकास्थली: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मणिकर्णिका+स्थली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मणिकर्णिकायाः स्थली)

• तमः: darkness
• तमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तमस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन

• ततिः: a row/stream (mass)
• ततिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्धबोधक-अव्यय (relative adverb: 'where')

• समेति: goes/comes together, reaches
• समेति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्+इ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• संक्षयम्: destruction, end
• संक्षयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: संक्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• परः: supreme/other
• परः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (e.g., 'supreme/other')

• शतैः: by hundreds
• शतैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), बहुवचन

• जन्मभिः: by births
• जन्मभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: जन्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• एधिता: grown, increased
• एधिता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एध् (धातु) → एधित (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (concessive/also: 'even/also')

• या: which (she/that)
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम (relative pronoun)

• दिवाकरैः: by suns (sun-rays/suns)
• दिवाकरैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: दिवाकर (प्रातिपदिक; दिवा+कर)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः (day-maker = sun)

• अग्नि: by fire
• अग्नि: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (समुच्चयार्थे); (पाठे 'अग्नींदुकरैः' इति सन्धौ)

• इन्दुकरैः: by moon(-rays)/moons
• इन्दुकरैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: इन्दुकर (प्रातिपदिक; इन्दु+कर)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुषः (moon-ray = moon)

• अनिग्रहा: unrestrained, unchecked
• अनिग्रहा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनिग्रह (प्रातिपदिक; अ-निग्रह)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (निग्रह-रहित)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa narration, typically Skanda to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Maṇikarṇikā

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Muni (unnamed in the excerpt)

Visual Art Cues

Scene: A radiant Maṇikarṇikā-sthalī where darkness dissolves; the ghāṭa glows with a tri-luminary aura (sun-fire-moon), with pilgrims and lamps reflecting on the river.

Characters & Entities

• Maṇikarṇikā
• Kāśī (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s Maṇikarṇikā is portrayed as a place where deep karmic darkness accumulated over many births is dispelled by divine spiritual brilliance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Maṇikarṇikā-sthalī (Maṇikarṇikā in Kāśī/Vārāṇasī), celebrated as supremely radiant and liberating.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is prescribed in this verse; it focuses on the intrinsic purifying power (māhātmya) of the place.