Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 90

Devanagari script

प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् । एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामो निरुच्यते

Transliteration

prāṇodehagatovāyurāyāmastannibaṃdhanam | ekaśvāsamayī mātrā prāṇāyāmo nirucyate

Translation

پران وہ ہوا ہے جو بدن کے اندر چلتی ہے؛ ‘آیام’ اس کی تنظیم اور بندش ہے۔ ایک سانس سے ناپی گئی مقدار کو ہی پرانایام کہا گیا ہے۔

Word by Word

• प्राणः: prāṇa
• प्राणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — Nominative singular

• देह-गतः: situated in the body
• देह-गतः: Karta-visheshana (Subject-qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: देह (प्रातिपदिक) + गत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — Nominative singular; समासः ‘देहे गतः’

• वायुः: wind, vital air
• वायुः: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — Nominative singular

• आयामः: restraint/extension (āyāma)
• आयामः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आयाम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — Nominative singular

• तत्-निबन्धनम्: its binding/constraint
• तत्-निबन्धनम्: Karta (Predicate-noun/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + निबन्धन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन — Nom./Acc. singular; समासः ‘तस्य निबन्धनम्’

• एक-श्वास-मयी: consisting of one breath
• एक-श्वास-मयी: Karta-visheshana (Qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक) + श्वास (प्रातिपदिक) + मयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — Nominative singular; समासः ‘एकश्वासेन मयी’

• मात्रा: measure, unit
• मात्रा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मात्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — Nominative singular

• प्राणायामः: prāṇāyāma (breath regulation)
• प्राणायामः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्राण (प्रातिपदिक) + आयाम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — Nominative singular; समासः ‘प्राणस्य आयामः’

• निरुच्यते: is declared/defined
• निरुच्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: निर्√वच् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन — Present passive/ātmanepada 3rd sg ‘is defined/said’

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and ṛṣis (frame)

Visual Art Cues

Scene: A teacher-sage explaining prāṇāyāma to a seated disciple: diagram-like depiction of breath cycle as a single mātrā; subtle wind (vāyu) motifs within the body; calm instructional setting in Kāśī.

Characters & Entities

• Prāṇa
• Vāyu
• Prāṇāyāma
• Mātrā (measure)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Prāṇāyāma is disciplined regulation of the life-wind; spiritual progress begins with measured, conscious breath.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the broader sacred context of the chapter, presenting yogic discipline as a dharmic path within the city’s māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

It gives a definition and measure: prāṇāyāma is the restraint of prāṇa, counted in units of a single breath.