Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 10

Devanagari script

नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा । चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्

Transliteration

naktāśye kāṃtarāśī vā ṣaṣṭhakālāśanopi vā | cāṃdrāyaṇavratī vā syātpakṣabhugvātha māsabhuk

Translation

وہ نکتاشی ہو کر صرف رات کو کھائے، یا وقفوں کے ساتھ کھائے، یا ہر چھٹے وقت ہی غذا لے۔ یا چاندریائن ورت رکھے، یا ہر پکش میں ایک بار، یا ہر ماہ ایک بار کھانے والا ہو۔

Word by Word

• नक्ताश्ये: one who eats at night (night-eater)
• नक्ताश्ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नक्त (प्रातिपदिक) + अशिन्/अश्य (अश् धातु-सम्बद्ध, प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—नक्तं अश्यते/अश्नाति इति (तत्पुरुष)

• कांतराशी: one with a measured/limited ration
• कांतराशी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कान्त (प्रातिपदिक) + राशी (राशि प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—कान्तः राशिः/राशिः कान्तः (कर्मधारय/तत्पुरुष-प्राय); अर्थे—अल्पाहार/नियत-राशि (contextual)

• वा: or
• वा: Vikalpa (Alternative/विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्प (disjunctive particle)

• षष्ठकालाशनः: one who eats at the sixth time/interval
• षष्ठकालाशनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: षष्ठ (संख्या) + काल (प्रातिपदिक) + अशन्/अशन (अश् धातु-सम्बद्ध प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—षष्ठे काले अशनः (सप्तमी-तत्पुरुष)

• अपि: also/even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अप्यर्थ (particle: also/even)

• वा: or
• वा: Vikalpa (Alternative/विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्प (disjunctive particle)

• चांद्रायणव्रती: one observing the Cāndrāyaṇa vow
• चांद्रायणव्रती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चांद्रायण (प्रातिपदिक) + व्रती (व्रतिन् प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—चांद्रायणं व्रतम् अस्य/चांद्रायणव्रतं चरति इति (तत्पुरुष)

• वा: or
• वा: Vikalpa (Alternative/विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्प (disjunctive particle)

• स्यात्: may be/should be
• स्यात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• पक्षभुक्: one who eats once per fortnight/for a fortnight
• पक्षभुक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पक्ष (प्रातिपदिक) + भुज् (धातु)
• Form: कर्तरि कृदन्त (भुज् धातोः क्विप्/क्विन्-प्राय, 'भुक्'), पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—पक्षे भुङ्क्ते इति (सप्तमी-तत्पुरुष)

• वा: or
• वा: Vikalpa (Alternative/विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्प (disjunctive particle)

• अथ: then/else
• अथ: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/विकल्पार्थ (particle: then/else)

• मासभुक्: one who eats once per month
• मासभुक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मास (प्रातिपदिक) + भुज् (धातु)
• Form: कर्तरि कृदन्त (भुज् धातोः क्विप्/क्विन्-प्राय, 'भुक्'), पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—मासे भुङ्क्ते इति (सप्तमी-तत्पुरुष)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Under a waxing/waning moon over the Ganga, an ascetic marks days on a palm-leaf tally, taking a small measured meal at night; nearby, a crescent-to-full moon arc symbolizes cāndrāyaṇa.

Characters & Entities

• Skanda
• Cāndrāyaṇa-vrata
• Fasting disciplines

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Control of appetite becomes a spiritual tool: regulated fasting disciplines purify the mind and stabilize dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No individual tirtha is specified; the verse belongs to the Kāśī-khaṇḍa’s dharma instruction tradition associated with sacred Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Optional austerities: night-only eating, intermittent eating, eating every sixth period, observing Cāndrāyaṇa, or eating once per fortnight/month.