Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 71

Devanagari script

शर्वरीमध्य यामौ यौ हुतशेषं च यद्धविः । तत्र स्वपंस्तदश्नंश्च ब्राह्मणो नावसीदति

Transliteration

śarvarīmadhya yāmau yau hutaśeṣaṃ ca yaddhaviḥ | tatra svapaṃstadaśnaṃśca brāhmaṇo nāvasīdati

Translation

رات کے بیچ کے دو پہر اور ہون کے بعد بچا ہوا ہویش (نذر کا مقدس بچا ہوا حصہ)—اس وقت سونا اور اسی پاکیزہ باقیات کو کھانا، اس سے برہمن بدبختی میں نہیں گرتا۔

Word by Word

• शर्वरीमध्य: in the middle of the night
• शर्वरीमध्य: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शर्वरी + मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सप्तमी-तत्पुरुषार्थे अव्ययीभाववत् प्रयोगः: शर्वर्याः मध्ये (in the middle of the night)

• यामौ: two watches (of time)
• यामौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: याम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), द्विवचनम् (Dual)

• यौ: which (two)
• यौ: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम् (Dual)

• हुतशेषम्: the remainder after oblation
• हुतशेषम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हुत + शेष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः: हुतस्य शेषम् (the remainder of the offering)

• च: and
• च: Samuccaya (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction)

• यत्: that which
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (relative pronoun)

• हविः: oblation/food offering
• हविः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हविस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (locative adverb: 'there/in that situation')

• स्वपन्: sleeping
• स्वपन्: Karta (Agent qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वप् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्तः वर्तमान-कृदन्तः (present active participle), पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्

• अश्नन्: eating
• अश्नन्: Karta (Agent qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अश् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्तः वर्तमान-कृदन्तः (present active participle), पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: Samuccaya (Coordination)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction)

• ब्राह्मणः: a Brahmin
• ब्राह्मणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• न: not
• न: Pratishedha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्ययम् (negation particle)

• अवसीदति: sinks/falls into distress
• अवसीदति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव-सीद् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथम-पुरुषः (3rd person), एकवचनम् (Singular), परस्मैपदम्

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Night in Kāśī: a quiet household altar with dying embers of a homa; a brāhmaṇa rests during the middle watches; at dawn he partakes of a small portion of havis-śeṣa with reverence. The city sleeps; distant ghāṭ lamps flicker.

Characters & Entities

• Brāhmaṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A disciplined life connected to yajña—proper rest and consuming sanctified remnants—supports steadiness and prevents decline.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction sits within the Kāśī Khaṇḍa setting; it is a conduct-rule rather than a tīrtha description.

What ritualistic prescription is mentioned?

Homa/yajña practice and the consumption of huta-śeṣa (consecrated remainder) as part of dharmic discipline.