Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 95

Devanagari script

धन्यं तन्नेत्रनिर्माणं कृतकृत्यौ तु तौ करौ । अविमुक्तेश्वरं येन याभ्यामैक्षिष्ट यः स्पृशेत्

Transliteration

dhanyaṃ tannetranirmāṇaṃ kṛtakṛtyau tu tau karau | avimukteśvaraṃ yena yābhyāmaikṣiṣṭa yaḥ spṛśet

Translation

مبارک ہے اُن آنکھوں کی آفرینش، اور کامیاب ہیں وہ دونوں ہاتھ—جن سے اویمُکتیشور کے درشن ہوتے ہیں اور جن سے اُس کا لمس نصیب ہو۔

Word by Word

• धन्यम्: blessed, auspicious
• धन्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: धन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषणम् (neuter nom/acc sg, adjective)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; सर्वनाम-विशेषणम् (pronoun used adjectivally)

• नेत्रनिर्माणम्: the making/formation of the eyes
• नेत्रनिर्माणम्: Karma/Artha (Object/Theme/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक) + निर्माण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (नेत्रस्य निर्माणम्)

• कृतकृत्यौ: having fulfilled their purpose
• कृतकृत्यौ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत (कृ धातु, क्त) + कृत्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), द्विवचन; कर्मधारयः (कृतं कृत्यं येन/यौ) = कृतकृत्यः; विशेषणम्

• तु: indeed, but
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधार्थक-निपातः (particle: indeed/but)

• तौ: those two
• तौ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), द्विवचन; सर्वनाम (demonstrative pronoun)

• करौ: hands
• करौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), द्विवचन

• अविमुक्तेश्वरम्: Avimukteśvara (Lord of Avimukta)
• अविमुक्तेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अविमुक्तस्य ईश्वरः)

• येन: by which (hand/means)
• येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; सम्बन्धे करणवाचकः (instrumental relative pronoun)

• याभ्याम्: by which two (hands)
• याभ्याम्: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्री/पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3), द्विवचन; करणवाचकः (instrumental dual relative pronoun)

• ऐक्षिष्ट: (he) beheld/saw
• ऐक्षिष्ट: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ईक्ष् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम् (he saw/beheld)

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम (relative pronoun)

• स्पृशेत्: may touch
• स्पृशेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्पृश् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

Speaker

Skanda (contextual attribution within Kāśīkhaṇḍa dialogue)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukteśvara / Avimukta-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Agastya (dialogue frame continues nearby)

Visual Art Cues

Scene: A pilgrim stands before the Avimukteśvara liṅga in a lamp-lit sanctum; the devotee’s eyes are uplifted in darśana while hands extend in reverent touch/añjali; priests, bilva leaves, and incense frame the scene.

Characters & Entities

• Avimukteśvara
• Kāśī (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Human faculties become truly meaningful when used for Śiva-darśana and devotional contact with the Lord of Kāśī.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukteśvara in Kāśī (Vārāṇasī), praised as a supremely sanctifying presence.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a formal rite, but the devotional acts of darśana (beholding) and sparśa (touching) Avimukteśvara are extolled.