Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 10

Devanagari script

हृदि संचिंत्य विश्वेशं क्षणं यद्विनिमील्यते । देवस्य दक्षिणे भागे महायोगोयमुत्तमः

Transliteration

hṛdi saṃciṃtya viśveśaṃ kṣaṇaṃ yadvinimīlyate | devasya dakṣiṇe bhāge mahāyogoyamuttamaḥ

Translation

دل میں وِشوِیشور کا دھیان کر کے ایک لمحہ آنکھیں بند کر لینا—کاشی کے جنوبی مقدّس حصّے میں یہی اعلیٰ ترین مہایوگ ہے۔

Word by Word

• हृदि: in the heart
• हृदि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन

• संचिन्त्य: having meditated
• संचिन्त्य: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + चिन्त् (धातु) → संचिन्त्य (क्त्वा-प्रत्यय, अव्ययभाव)
• Form: क्त्वान्त (Gerund/Absolutive), अव्यय; पूर्वक्रिया

• विश्वेशम्: the Lord of the universe
• विश्वेशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्वेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—विश्वस्य ईशः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• क्षणम्: for a moment
• क्षणम्: Kriya-viseshana (Temporal/क्रियाविशेषण)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; कालपरिमाणार्थे

• यत्: which (act)
• यत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्धसूचक

• विनिमील्यते: is closed (the eyes are closed)
• विनिमील्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + नि + मील् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (Passive)

• देवस्य: of the deity
• देवस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• दक्षिणे: on the right
• दक्षिणे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; विशेषणम् (भागे)

• भागे: in the part/side
• भागे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन

• महायोगः: the great yoga
• महायोगः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महायोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; समासः—महान् योगः (कर्मधारय)

• अयम्: this
• अयम्: Visheshana (Demonstrative/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; निर्देशार्थ

• उत्तमः: excellent, supreme
• उत्तमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषणम् (महायोगः)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viśveśa/Avimukta-kṣetra (Kāśī)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sādhaka seated near a Kāśī shrine precinct, eyes gently closed, right hand in dhyāna-mudrā, with Viśveśa envisioned as a radiant liṅga in the heart; the ‘southern quarter’ suggested by a temple mandala and directional markers.

Characters & Entities

• Viśveśa (Śiva)
• Kāśī (Vārāṇasī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Brief inward remembrance of Viśveśa in Kāśī is treated as a complete and supreme yogic accomplishment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī, described through its sacred directional geography associated with the Lord (devasya dakṣiṇa-bhāga).

What ritualistic prescription is mentioned?

A simple dhyāna practice: contemplate Viśveśa in the heart and close the eyes momentarily (inner recollection).