Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 33

Devanagari script

भुंजानोऽतिथिशेषान्नमिहायुर्धनभाग्भवेत् । प्रणोद्यातिथिमन्नाशी किल्बिषी च गृहाश्रमी

Transliteration

bhuṃjāno'tithiśeṣānnamihāyurdhanabhāgbhavet | praṇodyātithimannāśī kilbiṣī ca gṛhāśramī

Translation

مہمان کے بچے ہوئے کھانے کو کھانے سے یہاں درازیِ عمر اور دولت و خوشحالی ملتی ہے۔ مگر جو گھر گرہست مہمان کو دھتکار کر خود کھاتا ہے، وہ یقیناً گناہ سے آلودہ ہو جاتا ہے۔

Word by Word

• भुञ्जानः: eating
• भुञ्जानः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: √भुज् (धातु) शानच् (वर्तमान-कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; वर्तमान-कृदन्त (present participle)

• अतिथि-शेष-अन्नम्: food left over by the guest
• अतिथि-शेष-अन्नम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अतिथि (प्रातिपदिक) + शेष (प्रातिपदिक) + अन्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (अतिथेः शेषम् अन्नम्)

• इह: here; in this world
• इह: Adhikarana (Place/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक-क्रियाविशेषण (locative adverb)

• आयुः: lifespan
• आयुः: Karma/Phala (Result/फल)
• Type: Noun
• Root: आयुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• धन-भाग्: a sharer/possessor of wealth
• धन-भाग्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: धन (प्रातिपदिक) + भाग् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (धनस्य भागी)

• भवेत्: would become
• भवेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• प्रणोद्य: having driven away
• प्रणोद्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र + √नुद् (धातु) ल्यप् (अव्यय-कृदन्त)
• Form: अव्यय-कृदन्त (gerund/absolutive): ‘having driven away’

• अतिथिम्: the guest
• अतिथिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अतिथि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• अन्न-आशी: one who eats food (after sending the guest away)
• अन्न-आशी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अन्न (प्रातिपदिक) + आशी (प्रातिपदिक; √अश् (धातु) णिनि/इन्-प्रत्ययार्थ ‘eater’)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (अन्नम् अश्नाति इति)

• किल्बिषी: sinful
• किल्बिषी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: किल्बिषिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ‘पापवान्’ अर्थे

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-बोधक (conjunction)

• गृह-आश्रमी: householder
• गृह-आश्रमी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक) + आश्रमिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (गृहाश्रमः यस्य/गृहाश्रमे स्थितः)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Inside a Kāśī home: the guest is served first; afterward the family eats the remaining food with gratitude; contrasting vignette shows a householder eating while a guest is turned away, shadowed by moral stain.

Characters & Entities

• Atithi (Guest)
• Gṛhastha (Householder)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Feed the guest first; personal enjoyment after hospitality becomes a source of blessing, while selfishness becomes sin.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is part of Kāśīkhaṇḍa’s dharma-teaching associated with life in sacred Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Atithi-pūjana through priority feeding, then partaking of atithiśeṣa (the remainder) as a dharmic order.