Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 12

Devanagari script

चक्र स्वस्तिक शंखाब्ज ध्वजमीनातपत्रवत् । यस्याः पादतले रेखा सा भवेत्क्षितिपांगना

Transliteration

cakra svastika śaṃkhābja dhvajamīnātapatravat | yasyāḥ pādatale rekhā sā bhavetkṣitipāṃganā

Translation

جس عورت کے پاؤں کے تلے میں چکر، سواستک، شنکھ، کنول، دھوجا، مچھلی یا چھتری جیسی لکیریں ہوں—وہ عورت راجا کی رانی، شاہی بیگم بنتی ہے۔

Word by Word

• चक्र: wheel
• चक्र: Visheshya-nirdesha (Enumerative/निर्देश)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (समासपूर्वपद-निर्देश/नामनिर्देश)

• स्वस्तिक: svastika sign
• स्वस्तिक: Visheshya-nirdesha (Enumerative/निर्देश)
• Type: Noun
• Root: स्वस्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नामनिर्देश

• शंख-अब्ज: conch and lotus
• शंख-अब्ज: Visheshya-nirdesha (Enumerative/निर्देश)
• Type: Noun
• Root: शंख (प्रातिपदिक) + अब्ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समाहार-द्वन्द्व); ‘conch and lotus’ as a set

• ध्वज-मीना-आतपत्र-वत्: like a flag, fish, and umbrella
• ध्वज-मीना-आतपत्र-वत्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ध्वज (प्रातिपदिक) + मीन (प्रातिपदिक) + आतपत्र (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: अव्ययवत्-प्रयोग (वत् = like); बहुपद-समाहार/द्वन्द्व-आधारित उपमानविशेषण (like a flag, fish, umbrella)

• यस्याः: of whom/whose
• यस्याः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; सम्बन्ध (relative pronoun)

• पाद-तले: on the sole of the foot
• पाद-तले: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (पादस्य तले)

• रेखा: a line/mark
• रेखा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रेखा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; अन्वादेश (correlative pronoun)

• भवेत्: would be/becomes
• भवेत्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• क्षितिप-अङ्गना: a king’s consort/queen
• क्षितिप-अङ्गना: Karma/Phala (Result complement/फल)
• Type: Noun
• Root: क्षितिप (प्रातिपदिक) + अङ्गना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (क्षितिपस्य अङ्गना)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A luminous sole bearing clear emblematic lines: discus, svastika, conch, lotus, banner, fish, parasol—arranged like sacred yantra-like markings; suggestion of royal court destiny in the background.

Characters & Entities

• Skanda
• Agastya
• Kāśī (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Traditional auspicious symbols (cakra, śaṃkha, padma, etc.) are treated as signs of elevated fortune, linking dharma-informed symbolism with worldly prosperity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is named; the verse belongs to the Kāśī-khaṇḍa’s broader sacred narrative frame.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it states the फल (result) associated with certain auspicious markings.