Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 70

Devanagari script

इति ज्ञानं ममोद्भूतं ज्ञानवापीक्षणात्क्षणात् । इति तस्या वचः श्रुत्वा सापि बुद्धिशरीरिणी

Transliteration

iti jñānaṃ mamodbhūtaṃ jñānavāpīkṣaṇātkṣaṇāt | iti tasyā vacaḥ śrutvā sāpi buddhiśarīriṇī

Translation

‘یوں گیان واپی کے محض دیدار سے ہی، ایک ہی لمحے میں میرے اندر گیان (معرفت) اُبھرا۔’ اس کے کلمات سن کر وہ بھی—خالص فہم و ادراک کی مجسّم صورت—(متاثر ہو کر بولی)۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: Discourse marker (Avyaya/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उपसंहार/उद्धरणार्थक-अव्यय

• ज्ञानम्: knowledge
• ज्ञानम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मम: my
• मम: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम

• उद्भूतम्: arisen, sprung forth
• उद्भूतम्: Predicate (Karmani/कर्मणि)
• Type: Verb
• Root: उद्-भू (धातु)
• Form: कृदन्तः—क्त-प्रत्यय (भूतकर्मणि), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपसर्गः—उद्

• ज्ञानवापीक्षणात्: from seeing the Jñānavāpī
• ज्ञानवापीक्षणात्: Hetu/Apadana (Cause/Source)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान-वापी-ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान/हेतु), एकवचन; समासः—ज्ञानवाप्याः ईक्षणम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• क्षणात्: in an instant / from that moment
• क्षणात्: Apadana (Source/Time-point)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन

• इति: thus
• इति: Discourse marker (Avyaya/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/निदर्शनार्थक-अव्यय

• तस्याः: of her
• तस्याः: Shashthi-sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम

• वचः: words, speech
• वचः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: कृदन्तः—क्त्वा-प्रत्यय (अव्यय-भाव, absolutive/gerund)

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन; सर्वनाम

• अपि: also
• अपि: Discourse marker (Avyaya/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (also)

• बुद्धिशरीरिणी: one whose body is (made of) intellect
• बुद्धिशरीरिणी: Predicate adjective (Viśeṣaṇa/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बुद्धि-शरीरिन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—बुद्धिः शरीरं यस्याः (बहुव्रीहि-प्राय; रूपेण तत्पुरुषवत्)

Speaker

Primary: Kalāvatī; Narration frame: Skanda (contextual)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Jñānavāpī

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: A female/companion listener indicated by ‘sāpi’ (she too) within the narrative

Visual Art Cues

Scene: At the rim of Jñānavāpī, the narrator’s eyes widen as a sudden inner light dawns; behind her, a companion/listener becomes ‘embodied understanding’—calm, luminous, attentive—while the well’s water reflects a subtle radiance.

Characters & Entities

• Jñānavāpī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Darśana of a truly sacred tīrtha in Kāśī is celebrated as a catalyst for immediate inner awakening and clarifying knowledge.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Jñānavāpī in Kāśī (Vārāṇasī).

What ritualistic prescription is mentioned?

The implied practice is darśana (beholding/visiting) of Jñānavāpī; no further rite is specified in this verse.