Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 45

Devanagari script

शिवतीर्थमिदं प्रोक्तं ज्ञानतीर्थमिदं शुभम् । तारकाख्यमिदं तीर्थं मोक्षतीर्थमिदं धुवम्

Transliteration

śivatīrthamidaṃ proktaṃ jñānatīrthamidaṃ śubham | tārakākhyamidaṃ tīrthaṃ mokṣatīrthamidaṃ dhuvam

Translation

اسے شِو تیرتھ کہا گیا ہے؛ یہ مبارک مقام گیان کا تیرتھ ہے۔ یہ تیرتھ ‘تارک’ کے نام سے مشہور ہے، اور یقیناً موکش عطا کرنے والا تیرتھ ہے۔

Word by Word

• शिवतीर्थम्: Śiva’s sacred ford
• शिवतीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शिव-तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (शिवस्य तीर्थम्)

• इदम्: this
• इदम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; निर्देशक

• प्रोक्तम्: is declared
• प्रोक्तम्: Kriya (Predicate/क्रियाविशेषण-भाव)
• Type: Verb
• Root: प्र-वच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगार्थः (said/declared)

• ज्ञानतीर्थम्: the knowledge-ford
• ज्ञानतीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान-तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (ज्ञानस्य तीर्थम्)

• इदम्: this
• इदम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• शुभम्: auspicious
• शुभम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तारकाख्यम्: named ‘Tāraka’
• तारकाख्यम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तारक-आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (तारक इति आख्यं यस्य)

• इदम्: this
• इदम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तीर्थम्: sacred ford/pilgrimage place
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मोक्षतीर्थम्: the liberation-ford
• मोक्षतीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मोक्ष-तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (मोक्षस्य तीर्थम्)

• इदम्: this
• इदम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• ध्रुवम्: certain/firm
• ध्रुवम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Skanda (deduced from Kāśīkhaṇḍa dialogue context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Tāraka (Jñānoda)

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: A single tirtha is shown as fourfold: Śiva-linga presence, a radiant ‘knowledge’ light, a guiding star/boat motif for Tāraka, and an open gateway symbolizing mokṣa; pilgrims bow at the water’s edge.

Characters & Entities

• Śiva
• Jñānoda
• Tāraka
• Mokṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A single Kāśī tīrtha can embody multiple powers—Śiva’s presence, knowledge, and liberation—when approached with faith and discipline.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Jñānoda/Tāraka tīrtha in Kāśī, explicitly praised as a Śiva-tīrtha and mokṣa-tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed here; the verse primarily assigns names and salvific status to the tīrtha.