Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 91

Devanagari script

व्योमांगणमनर्कं च नक्तेऽदीपं यथा गृहम । अवेदा ब्राह्मणा यद्वद्गंगाहीनास्तथा दिशः

Transliteration

vyomāṃgaṇamanarkaṃ ca nakte'dīpaṃ yathā gṛhama | avedā brāhmaṇā yadvadgaṃgāhīnāstathā diśaḥ

Translation

جیسے سورج کے بغیر آسمان ویران، جیسے رات میں چراغ کے بغیر گھر بے کار، اور جیسے وید کے بغیر برہمن اپنی شان کھو دیتے ہیں—ویسے ہی گنگا کے بغیر سمتیں مفلس و بے رونق ہو جاتی ہیں۔

Word by Word

• व्योमाङ्गणम्: the expanse/courtyard of the sky
• व्योमाङ्गणम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: व्योमन् + अङ्गण (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष: व्योम्नः अङ्गणम्; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• अनर्कम्: without the sun
• अनर्कम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ- + अर्क (प्रातिपदिक)
• Form: नञ्-प्रत्यय (negation); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषण (qualifying व्योमाङ्गणम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• नक्ते: at night
• नक्ते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• अदीपम्: without a lamp
• अदीपम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ- + दीप (प्रातिपदिक)
• Form: नञ्-प्रत्यय (negation); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषण (qualifying गृहम्)

• यथा: as, like
• यथा: Sambandha (Comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: तुलनावाचक-अव्यय (comparative indeclinable)

• गृहम्: a house
• गृहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• अवेदाः: without the Veda, unlearned in Veda
• अवेदाः: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ- + वेद (प्रातिपदिक)
• Form: नञ्-प्रत्यय; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; विशेषण (qualifying ब्राह्मणाः)

• ब्राह्मणाः: Brahmins
• ब्राह्मणाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• यद्वत्: just as
• यद्वत्: Sambandha (Comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यद्वत् (अव्यय)
• Form: तुलनावाचक-अव्यय (comparative indeclinable)

• गंगाहीनाः: devoid of the Ganga
• गंगाहीनाः: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गङ्गा + हीन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (निर्देश/सम्बन्ध): गङ्गया हीनाः/गङ्गाविहीनाः; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; विशेषण (qualifying दिशः)

• तथा: so, likewise
• तथा: Sambandha (Correlative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: तुलनानुगुण-अव्यय (correlative adverb: ‘so, likewise’)

• दिशः: directions
• दिशः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Gaṅgā (Kāśī)

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: Tripartite analogy tableau: sunless sky, lamp-less night house, Veda-less brāhmaṇa; culminating in a compass of directions dimmed until Gaṅgā’s river-light flows through.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Veda
• Brāhmaṇa
• Sun (Arka)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Gaṅgā is portrayed as a cosmic source of illumination and dharmic completeness, akin to the sun, a lamp, and the Veda.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Gaṅgā-tīrtha, implicitly centered on Kāśī where Gaṅgā’s presence is especially celebrated.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it underscores the value of approaching Gaṅgā for spiritual ‘light’—commonly expressed through darśana and snāna.