Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 19

ध्यानं कृते मोक्षहेतुस्त्रेतायां तच्च वै तपः । द्वापरे तद्द्वयं यज्ञाः कलौ गंगैव केवलम्

dhyānaṃ kṛte mokṣahetustretāyāṃ tacca vai tapaḥ | dvāpare taddvayaṃ yajñāḥ kalau gaṃgaiva kevalam

کرت یُگ میں دھیان موکش کا سبب ہے؛ تریتا میں وہی مقصد تپسیا سے حاصل ہوتا ہے۔ دواپر میں دونوں مل کر یَجْنَ کے روپ میں ہیں؛ مگر کلی یُگ میں صرف گنگا ہی واحد وسیلہ ہے۔

ध्यानम्meditation
ध्यानम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootध्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
कृतेin the Kṛta (age)
कृते:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कालवाचक-सप्तमी
मोक्षहेतुःcause of liberation
मोक्षहेतुः:
Karta (Predicate nominal/कर्ता)
TypeNoun
Rootमोक्ष + हेतु (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मोक्षस्य हेतुः)
त्रेतायाम्in Tretā (age)
त्रेतायाम्:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootत्रेता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कालवाचक-सप्तमी
तत्that (i.e., meditation)
तत्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; अन्वयः—ध्यानम् इत्यस्य निर्देशः
and
:
Sambandha (Conjunction/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)
वैindeed
वै:
Sambandha (Emphasis particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक निपात (emphatic particle)
तपःausterity
तपः:
Karta (Predicate nominal/कर्ता)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विधेय (predicate)
द्वापरेin Dvāpara (age)
द्वापरे:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootद्वापर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कालवाचक-सप्तमी
तत्that
तत्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; निर्देशः—पूर्वोक्तयोः (ध्यान-तपः)
द्वयम्the pair (both)
द्वयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootद्वय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; संख्यावाचक-नाम (a pair)
यज्ञाःsacrifices
यज्ञाः:
Karta (Predicate nominal/कर्ता)
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), बहुवचन; विधेय (predicate)
कलौin Kali (age)
कलौ:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकलि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कालवाचक-सप्तमी
गङ्गाGaṅgā
गङ्गा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगङ्गा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
एवalone
एव:
Sambandha (Emphasis particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक निपात
केवलम्only
केवलम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकेवल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (adverbial)

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa often Skanda → Agastya)

Tirtha: Gaṅgā

Type: river

Listener: Audience within Kāśīkhaṇḍa’s dialogue frame

Scene: Four spiritual disciplines depicted as yuga emblems: Kṛta—sage in deep meditation; Tretā—ascetic in tapas; Dvāpara—yajña with fire and offerings; Kali—pilgrims bathing in Gaṅgā with hands raised in prayer, the river shining like liquid light.

G
Gaṅgā
M
Mokṣa
K
Kṛta-yuga
T
Tretā-yuga
D
Dvāpara-yuga
K
Kali-yuga
Y
Yajña

FAQs

The verse teaches yuga-appropriate sādhanā: in Kali-yuga, Gaṅgā is praised as the most effective support for liberation.

Gaṅgā is exalted as the decisive tīrtha/sādhana for Kali-yuga.

Implicitly, Gaṅgā-centered practice (snāna, sevā, remembrance) is recommended as Kali-yuga’s principal means.