Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 64

चक्रपुष्करिणी तीर्थं पुराख्यातमिदं शुभम् । त्वया चक्रेण खननाच्छंखचक्रगदाधर

cakrapuṣkariṇī tīrthaṃ purākhyātamidaṃ śubham | tvayā cakreṇa khananācchaṃkhacakragadādhara

یہ مبارک تیرتھ قدیم زمانے سے ‘چکرپُشکرِنی’ کے نام سے مشہور ہے، اے شَنکھ، چکر اور گدا کے دھارک! کیونکہ اسے تم نے اپنے چکر سے کھود کر نکالا تھا۔

चक्रपुष्करिणीCakrapuṣkariṇī (name of the pond/tīrtha)
चक्रपुष्करिणी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक) + पुष्करिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (चक्रस्य पुष्करिणी)
तीर्थम्a sacred ford/pilgrimage place
तीर्थम्:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
पुराformerly
पुरा:
Adhikarana (Time/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम् (formerly)
आख्यातम्renowned/called
आख्यातम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootआ-ख्या (धातु) → आख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त/PPP)
Formक्त-प्रत्ययान्तः; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
इदम्this
इदम्:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
शुभम्auspicious
शुभम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुभ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
त्वयाby you
त्वया:
Karana (Instrument/Agent-instrument/करण)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formमध्यमपुरुष-सर्वनाम; तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्
चक्रेणwith the discus
चक्रेण:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्
खननात्from digging; by the act of digging
खननात्:
Hetu/Apadana (Cause/Ablative/अपादान)
TypeNoun
Rootखनन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative/5th), एकवचनम्
शंख-चक्र-गदा-धरO bearer of conch, discus, and mace
शंख-चक्र-गदा-धर:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootशंख (प्रातिपदिक) + चक्र (प्रातिपदिक) + गदा (प्रातिपदिक) + धर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्; बहुपद-तत्पुरुषः (शंखं चक्रं गदां च धरति इति)

Śiva (addressing Viṣṇu, inferred from vocative chaṅkha-cakra-gadā-dhara)

Tirtha: Cakrapuṣkariṇī

Type: kund

Listener: Viṣṇu

Scene: Viṣṇu, bearing conch, discus, and mace, excavates/creates a sacred pond (puṣkariṇī) with the spinning cakra; the earth opens to reveal pure waters, establishing Cakrapuṣkariṇī.

C
Cakrapuṣkariṇī
V
Viṣṇu

FAQs

Kāśī’s tīrthas embody divine cooperation, showing that sacred space is upheld by multiple forms of the Divine.

Cakrapuṣkariṇī tīrtha in Kāśī.

No specific rite is listed here; the verse provides the tīrtha’s origin and sanctifying act.