Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 40

Devanagari script

तथा मृडानीकांतेन विष्णुसादखिलंजगत । विधाय क्रीड्यते विप्र नित्यं स्वच्छंद लीलया

Transliteration

tathā mṛḍānīkāṃtena viṣṇusādakhilaṃjagata | vidhāya krīḍyate vipra nityaṃ svacchaṃda līlayā

Translation

اسی طرح، اے وِپر (برہمن)، مُڑانی کے محبوب نے سارے جگت کو وِشنو کے اختیار میں کر دیا۔ یوں انتظام کر کے وہ اپنی آزاد، خود ارادہ لیلا میں ہمیشہ کھیلتا رہتا ہے۔

Word by Word

• तथा: thus; likewise
• तथा: Kriya-Visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारवाचकः (manner adverb)

• मृडानीकान्तेन: by the beloved of Mṛḍānī (Śiva)
• मृडानीकान्तेन: Karana (Instrument/Agent/करण)
• Type: Noun
• Root: मृडानी (प्रातिपदिक) + कान्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया (3rd), एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (मृडान्याः कान्तः)

• विष्णुसात्: under Viṣṇu’s control; as belonging to Viṣṇu
• विष्णुसात्: Kriya-Visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक) + सात् (अव्यय/उपपद)
• Form: अव्ययीभावसमासः; अव्ययवत् प्रयोगः (meaning ‘under/into the control of Viṣṇu’)

• अखिलम्: entire
• अखिलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचनम्; विशेषणम्

• जगत्: world
• जगत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचनम्

• विधाय: having arranged/created
• विधाय: Kriya-Visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: वि-धा (धातु) → विधाय (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund); क्रियाविशेषणम्

• क्रीड्यते: plays; sports
• क्रीड्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्रीड् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (present); प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; आत्मनेपदम्

• विप्र: O brāhmaṇa
• विप्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन (8th), एकवचनम्

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Kriya-Visheshana (Temporal adverb/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययप्रयोगः (accusative used adverbially); कालवाचक क्रियाविशेषणम्

• स्वच्छन्द: free; spontaneous
• स्वच्छन्द: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वच्छन्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-सम्बन्धे (लीलया सह विशेषणम्); अव्ययवत्/विशेषणरूपेण प्रयोगः

• लीलया: by (his) play/sport
• लीलया: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: लीला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, तृतीया (3rd), एकवचनम्; करणम्

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Hari-Hara integrative frame)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: dvija (brāhmaṇa)

Visual Art Cues

Scene: A cosmic stage: Śiva as the unseen director, Pārvatī beside; Viṣṇu shown sustaining the universe (holding chakra, conch), while the cosmos is arranged like a mandala-board; the mood is playful yet majestic (līlā).

Characters & Entities

• Śiva
• Pārvatī (Mṛḍānī)
• Viṣṇu

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic order is a divine līlā: Śiva, in harmony with Viṣṇu, freely sustains and orchestrates the universe.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The teaching belongs to the Kāśī Khaṇḍa’s Kāśī-mahātmya atmosphere, where such theology underpins Kāśī’s liberating sanctity.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; the verse encourages reverence for the divine order and contemplation of Śiva’s līlā.