Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 46

Devanagari script

वीणावेणुमृदंगादि निस्वनाः श्रुतिहारिणः । हाटकेशं महालिंगं यत्र वै सर्वकामदम्

Transliteration

vīṇāveṇumṛdaṃgādi nisvanāḥ śrutihāriṇaḥ | hāṭakeśaṃ mahāliṃgaṃ yatra vai sarvakāmadam

Translation

وہاں وینا، بانسری، مِردنگ وغیرہ کے دل موہ لینے والے نغمے سماعت کو مسحور کرتے ہیں؛ اور وہاں ہاٹکیش نام کا مہا لِنگ ہے جو یقیناً ہر مراد عطا کرتا ہے۔

Word by Word

• वीणावेणुमृदङ्गादि: (sounds) of vīṇā, flute, mṛdaṅga, etc.
• वीणावेणुमृदङ्गादि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वीणा (प्रातिपदिक) + वेणु (प्रातिपदिक) + मृदङ्ग (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—द्वन्द्व (वीणा-वेणु-मृदङ्ग-आदीनि)

• निस्वनाः: sounds, resonances
• निस्वनाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निस्वन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• श्रुतिहारिणः: captivating to the ear
• श्रुतिहारिणः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रुति (प्रातिपदिक) + हारिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः—तत्पुरुष (श्रुतिं हरन्ति इति)

• हाटकेशम्: Hāṭakeśa (Lord of gold; a name)
• हाटकेशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हाटक (प्रातिपदिक) + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (हाटकस्य ईशः)

• महालिङ्गम्: the great liṅga
• महालिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारय (महच्च तत् लिङ्गम्)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्ध-प्रदर्शक (where)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (indeed/emphatic)

• सर्वकामदम्: granting all desires
• सर्वकामदम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + काम (प्रातिपदिक) + द (कृदन्त-प्रातिपदिक; दा धातोः क)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (सर्वान् कामान् ददाति इति)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśa Mahāliṅga

Type: temple

Visual Art Cues

Scene: A grand subterranean shrine: the Hāṭakeśa Mahāliṅga on a jeweled pedestal, lamps casting steady light; musicians play vīṇā, flute, and mṛdaṅga; devotees—daitya/dānava and others—stand in reverent awe as sound becomes worship.

Characters & Entities

• Hāṭakeśa
• Mahāliṅga
• Śiva
• Pātāla

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even in wondrous realms, Śiva’s presence as Liṅga is central; devotion (liṅga-smaraṇa/arcana) is portrayed as the true source of fulfillment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse names the sacred Liṅga-sthāna ‘Hāṭakeśa Mahāliṅga’ as a wish-fulfilling shrine within this cosmological description.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is detailed here, but the verse implies liṅga-upāsanā (reverence to the Mahāliṅga) as the means to obtain desired ends.