Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 95

Devanagari script

लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः कटाक्षितमिवाखिलम् । धुवस्तदानिरैक्षिष्ट द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

Transliteration

lakṣmīdevīkaṭākṣoghaiḥ kaṭākṣitamivākhilam | dhuvastadāniraikṣiṣṭa dyāvābhūmyoryadaṃtaram

Translation

پھر دھرو نے آسمان و زمین کے درمیان جو کچھ ہے، سب کو یوں دیکھا گویا دیوی لکشمی کی کرپا بھری نگاہوں کی دھار نے اسے سراسر چھو لیا ہو۔

Word by Word

• लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः: by streams of Goddess Lakṣmī’s glances
• लक्ष्मीदेवीकटाक्षोघैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मी (प्रातिपदिक) + देवी (प्रातिपदिक) + कटाक्ष (प्रातिपदिक) + ओघ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति; बहुवचन; ‘लक्ष्मीदेव्याः कटाक्षानाम् ओघैः’ (by streams of glances of Goddess Lakṣmī)

• कटाक्षितम्: glanced upon
• कटाक्षितम्: Karma (Qualifier of object/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कटाक्ष (प्रातिपदिक) + क्त (कृदन्त; √ईक्ष्/√कश्? here denom. ‘to glance’)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन; अखिलम् इत्यस्य विशेषणम् (glanced upon)

• इव: as if
• इव: Sambandha (Comparison marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमावाचक

• अखिलम्: the whole (expanse)
• अखिलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन

• धुवः: Dhruva
• धुवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धुव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन

• तदा: then
• तदा: Kriya-viseshana (Temporal adverb/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (then)

• अनिरैक्षिष्ट: beheld/observed
• अनिरैक्षिष्ट: Kriya (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु-√ईक्ष् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect); प्रथमपुरुष; एकवचन; आत्मनेपद (आत्मनेपदी रूप: ऐक्षिष्ट)

• द्यावाभूम्योः: of heaven and earth
• द्यावाभूम्योः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: द्यावा (प्रातिपदिक) + भूमी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; षष्ठी/सप्तमी-द्विवचनरूप (Genitive/Locative dual); अत्र षष्ठी-सम्बन्धः (of heaven and earth)

• यत्: which/that
• यत्: Sambandha (Relative pronoun link/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया; एकवचन; अन्तरम् इत्यस्य विशेषण-सम्बन्धः (that which)

• अन्तरम्: the space between
• अन्तरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन; ऐक्षिष्ट इत्यस्य कर्म

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration within Kāśīkhaṇḍa; likely Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Dhruva perceives the entire mid-space between heaven and earth bathed in Lakṣmī’s cascading glances—like waves of auspicious light, soft gold over sapphire-blue, making everything radiant and blessed.

Characters & Entities

• Lakṣmī
• Dhruva
• Heaven (Dyauḥ)
• Earth (Bhūmi)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Grace (śrī) is not merely wealth but divine auspiciousness that pervades vision when the Lord is revealed.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No named tīrtha appears in this verse; it belongs to the Kāśīkhaṇḍa’s broader glorification of Kāśī through exemplary devotional narratives.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse depicts the fruit of devotion as an all-pervading sense of auspiciousness.