Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 38

Devanagari script

विपुलं च कलाज्ञानमधीतमपराजितम् । तथा जयोरिषड्वर्गे स्वभावात्सात्त्विकी मतिः

Transliteration

vipulaṃ ca kalājñānamadhītamaparājitam | tathā jayoriṣaḍvarge svabhāvātsāttvikī matiḥ

Translation

فنون کا وسیع علم، ایسی تعلیم جو مغلوب نہ ہو، باطن کے چھ دشمنوں پر فتح، اور فطرتاً ساتتوِک—پاکیزہ و روشن—عقل؛ یہ سب بھی اسی کے اوصاف ہیں۔

Word by Word

• विपुलम्: vast / abundant
• विपुलम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विपुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• च: and
• च: Samuccaya (Coordination/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• कलाज्ञानम्: knowledge of arts/skills
• कलाज्ञानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कला-ज्ञान (प्रातिपदिक); कला (संज्ञा) + ज्ञान (संज्ञा)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• अधीतम्: studied / learned
• अधीतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अधि-इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (for कलाज्ञानम्)

• अपराजितम्: unconquered / unsurpassed
• अपराजितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्-पराजित (प्रातिपदिक); नञ् + पराजित (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• तथा: likewise / also
• तथा: Samuccaya (Coordination/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• जयः: victory
• जयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अरिषड्वर्गे: in the group of six enemies (of the mind)
• अरिषड्वर्गे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अरि-षड्वर्ग (प्रातिपदिक); अरि (संज्ञा) + षट् (संख्या) + वर्ग (संज्ञा)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• स्वभावात्: from (one’s) nature
• स्वभावात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: स्व-भाव (प्रातिपदिक); स्व (विशेषण) + भाव (संज्ञा)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन

• सात्त्विकी: sattvic / pure
• सात्त्विकी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सात्त्विक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (for मतिः)

• मतिः: intellect / disposition
• मतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Sunīti

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A serene scholar-queen or noble lady in a quiet chamber with manuscripts and a veena; behind her, symbolic figures of the six foes subdued underfoot; her face radiates sattvic calm.

Characters & Entities

• Ari-ṣaḍvarga (six inner enemies)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The highest prosperity includes inner conquest—mastery over the six enemies—and a sāttvika mind.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is named in this verse; it emphasizes inner dharma within the Kāśīkhaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; the verse highlights ethical-spiritual discipline and cultivation of sāttvika qualities.