Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 72

Devanagari script

छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिःकेतो यथानिलः । सप्तलोकान् सपालान्स रुद्रदेहे व्यलोकयत्

Transliteration

chidrānveṣī bhramansotha viniḥketo yathānilaḥ | saptalokān sapālānsa rudradehe vyalokayat

Translation

راستہ ڈھونڈتا ہوا وہ بےچینی سے، بےپرچم ہوا کی مانند بھٹکتا رہا۔ رودر کے جسم کے اندر اس نے ساتوں لوک اور ان کے پالک حکمرانوں کو دیکھا۔

Word by Word

• छिद्रान्वेषी: seeking a hole/opening
• छिद्रान्वेषी: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: छिद्र + अन्वेषिन् (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-तत्पुरुष (छिद्रं अन्वेषयति इति); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (कर्तरि)

• भ्रमन्: wandering
• भ्रमन्: Kriya (Concomitant action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भ्रम् (धातु) → भ्रमन् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘परिभ्रमन्’ (wandering)

• स: he
• स: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Discourse connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय/अनन्तरार्थक) — ‘then/thereupon’

• विनिःकेतः: Viniḥketa (restless/aimless one)
• विनिःकेतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विनिःकेत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेष-नाम/विशेषणवत् (one without a fixed abode/aim)

• यथा: like/as
• यथा: Sambandha (Comparison marker/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (उपमा/तुलना) — ‘as/like’

• अनिलः: wind
• अनिलः: Upamana (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: अनिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपमान (standard of comparison)

• सप्तलोकान्: the seven worlds
• सप्तलोकान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सप्त + लोक (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगु-समास (सप्त लोकाः); पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), बहुवचन

• सपालान्: together with their guardians
• सपालान्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + पाल (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-तत्पुरुष/सह-समास (पालैः सह/पालयुक्तान्); पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषणम् (लोकान्)

• रुद्रदेहे: in Rudra’s body
• रुद्रदेहे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रुद्र + देह (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (रुद्रस्य देहः); पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन

• व्यलोकयत्: he beheld/saw
• व्यलोकयत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + √लोक् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta (Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis (frame)

Visual Art Cues

Scene: Śukra, restless like wind, darts through luminous channels inside Rudra’s body; within, the seven worlds appear as layered spheres with their guardian deities stationed at the quarters.

Characters & Entities

• Rudra
• Seven Lokas
• Lokapālas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śiva/Rudra is the cosmic ground: all worlds and their guardians abide within him, affirming Śaiva supremacy and refuge.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kāśī Khaṇḍa’s setting frames the teaching; this verse highlights cosmology rather than a specific tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.