Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 49

Devanagari script

तपश्चचार चात्युग्रमुग्रं संशीलयन्हृदि । वर्षाणामयुतं बालो बालेंदुतिलकं शिवम्

Transliteration

tapaścacāra cātyugramugraṃ saṃśīlayanhṛdi | varṣāṇāmayutaṃ bālo bāleṃdutilakaṃ śivam

Translation

اس لڑکے نے نہایت سخت، بے حد سخت تپسیا کی؛ دل میں چاند کی کلغی والے شیو کا دھیان جمائے رکھا اور دس ہزار برس تک اسی میں لگا رہا۔

Word by Word

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• चकार: did, performed
• चकार: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• अति: exceedingly, very
• अति: Visheshana (Modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: अति (अव्यय)
• Form: उपसर्ग/अव्यय (intensifier)

• उग्रम्: fierce, intense
• उग्रम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (तपः)

• उग्रम्: very fierce
• उग्रम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: उग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पुनरुक्ति-विशेषण (तपः)

• संशीलयन्: practicing, repeatedly contemplating
• संशीलयन्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + शीलय् (धातु)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, पुल्लिङ्ग; क्रियाविशेषण-भावे (while practicing)

• हृदि: in (his) heart
• हृदि: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• वर्षाणाम्: of years
• वर्षाणाम्: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), बहुवचन

• अयुतम्: ten thousand
• अयुतम्: Karma (Object/measure)
• Type: Noun
• Root: अयुत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; परिमाणवाचक (measure)

• बालः: the boy
• बालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन

• बालेंदुतिलकम्: having the crescent-moon as an ornament
• बालेंदुतिलकम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: बाल + इन्दु + तिलक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (बालस्य इन्दुः = बालेंदुः; बालेंदोः तिलकः) विशेषण (शिवम्)

• शिवम्: Śiva
• शिवम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

Speaker

Skanda (to Agastya, deduced from Kāśīkhaṇḍa context)

Characters & Entities

• Budha
• Śiva
• Kāśī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Steady inner contemplation of Śiva and long endurance in tapas are portrayed as direct means to divine revelation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the implied tapas-bhūmi where Budha’s devotion ripens into Śiva’s manifestation.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas and heart-centered dhyāna (meditative contemplation) of Śiva are the disciplines highlighted.