Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 62

Devanagari script

धर्मार्थकामान्युक्तात्मा सोर्जयन्स्वस्वकालतः । परस्परमसंकोचं दंपत्योरानुकूल्यतः

Transliteration

dharmārthakāmānyuktātmā sorjayansvasvakālataḥ | parasparamasaṃkocaṃ daṃpatyorānukūlyataḥ

Translation

وہ متوازن دل و دماغ کے ساتھ اپنے اپنے وقت میں دھرم، اَرتھ اور کام کی پیروی کرتا تھا؛ اور میاں بیوی باہمی جبر کے بغیر، ہم آہنگی اور نیک نیتی کے ساتھ رہتے تھے۔

Word by Word

• धर्मार्थकामान्: dharma, wealth, and desire (the aims)
• धर्मार्थकामान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धर्म + अर्थ + काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, द्वितीया (Accusative), बहुवचनम्; इतरेतर-द्वन्द्वः (dharma-artha-kāma)

• युक्तात्मा: self-controlled
• युक्तात्मा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: युक्त + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्; बहुव्रीहिः (one whose self is disciplined/controlled)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्

• उर्जयन्: strengthening/augmenting
• उर्जयन्: Karta (Agent participle/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: ऊर्जय् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्तः (present participle); पुंलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्

• स्वस्वकालतः: according to each proper time
• स्वस्वकालतः: Hetu/Apadana (Source/Reason/अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: स्व + स्व + काल (प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी (Ablative), एकवचनम्; अव्ययीभाववत् प्रयोगः (from/according to one’s own proper time); समासः: स्व-स्व-काल (each one’s proper time)

• परस्परम्: mutually
• परस्परम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: परस्पर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; परस्परवाचक-अव्ययम् (mutually)

• असंकोचम्: without constraint/hesitation
• असंकोचम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अ + संकोच (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम्, द्वितीया, एकवचनम्; नञ्-समास/उपसर्ग (without hesitation/constraint)

• दंपत्योः: of the couple (husband and wife)
• दंपत्योः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: दम्पती (प्रातिपदिक)
• Form: द्विवचनान्त-प्रातिपदिक; षष्ठी (Genitive), द्विवचनम् (Dual)

• आनुकूल्यतः: by mutual harmony/favorableness
• आनुकूल्यतः: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: आनुकूल्य (प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी (Ablative), एकवचनम्; हेत्वर्थे अव्ययीभाववत् (because of/through favorableness)

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A harmonious couple in a Kāśī home: morning worship, midday charity, evening shared meal; their gestures show mutual respect and freedom from domination.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A dharmic life balances goals appropriately and sustains marriage through mutual respect and harmony.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the sacred frame; the text uses household ideals to show how dharma flourishes in the city of Śiva.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed; it teaches ethical regulation of the puruṣārthas by proper timing and self-control.