Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 33

Devanagari script

ततः पराजितो विप्रा विश्वामित्रोऽतिलज्जितः । ब्राह्मण्यावाप्तये स्वस्य तपः कर्तुं वनं ययौ

Transliteration

tataḥ parājito viprā viśvāmitro'tilajjitaḥ | brāhmaṇyāvāptaye svasya tapaḥ kartuṃ vanaṃ yayau

Translation

پھر اے برہمنو! شکست خوردہ اور نہایت شرمندہ وشوامتر، اپنے لیے برہمنیت حاصل کرنے کی آرزو سے تپسیا کرنے کو جنگل چلا گیا۔

Word by Word

• ततः: then/thereupon
• ततः: Desha-Kala (Adverbial/देश-काल)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय; तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb) ‘then/thereupon’

• पराजितः: defeated
• पराजितः: Karta (Subject complement/कर्तृसम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: पराजित (कृदन्त; √जि धातु, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त

• विप्राः: O brāhmaṇas
• विप्राः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन/प्रथमा (Vocative/Nominative), बहुवचन; सम्बोधनार्थे ‘O brāhmaṇas’

• विश्वामित्रः: Viśvāmitra
• विश्वामित्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• अति-लज्जितः: greatly ashamed
• अति-लज्जितः: Karta (Subject complement/कर्तृसम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: अति (अव्यय/उपसर्ग) + लज्जित (कृदन्त; √लज्ज् धातु, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपसर्गपूर्वक क्त-प्रत्ययान्त

• ब्राह्मण्य-अवाप्तये: for attaining brāhmaṇahood
• ब्राह्मण्य-अवाप्तये: Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण्य (प्रातिपदिक) + अवाप्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/सम्प्रदान), एकवचन; समासः तत्पुरुषः (ब्राह्मण्यस्य अवाप्तिः)

• स्वस्य: his own
• स्वस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: स्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; स्व-शब्दः

• तपः: austerity
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• कर्तुम्: to perform
• कर्तुम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive); ‘to do/perform’

• वनम्: to the forest
• वनम्: Karma (Goal/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• ययौ: he went
• ययौ: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √या (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) narrating to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: brāhmaṇas (addressed as ‘viprāḥ’)

Visual Art Cues

Scene: Viśvāmitra, stripped of royal pride, departs alone into a deep forest, carrying minimal gear, face downcast yet determined; sages and trees witness his resolve.

Characters & Entities

• Viśvāmitra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True spiritual status is earned through discipline and tapas, not merely by birth or power.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse points to the forest as the arena of tapas; the broader Setukhaṇḍa frames such acts within sacred landscapes, though no named tīrtha appears here.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas (austerity) undertaken with the aim of inner qualification (brāhmaṇya).