Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 76

Devanagari script

नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः । एतद्दैवकृतं सर्वं प्रभुर्यः सुखदुःखयोः

Transliteration

nagnatvaṃ nīlakaṇṭhasya mahāhiśayanaṃ hareḥ | etaddaivakṛtaṃ sarvaṃ prabhuryaḥ sukhaduḥkhayoḥ

Translation

نیل کنٹھ (شیو) کی برہنہ زاہدانہ حالت، اور ہری کا مہا ناگ پر شَین—یہ سب تقدیرِ الٰہی کا بنایا ہوا ہے۔ وہی پروردگار سکھ اور دکھ کا حاکم ہے۔

Word by Word

• नग्नत्वम्: nakedness
• नग्नत्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नग्नत्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• नीलकण्ठस्य: of Nīlakaṇṭha (Śiva)
• नीलकण्ठस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नील (प्रातिपदिक) + कण्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; कर्मधारय-समासः (नीलः कण्ठः यस्य)

• महाहि-शयनम्: resting on the great serpent
• महाहि-शयनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + अहि (प्रातिपदिक) + शयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (महान् अहिः यस्मिन् शयनम् / अहिशयनम्)

• हरेः: of Hari (Viṣṇu)
• हरेः: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• दैव-कृतम्: done by fate/divine agency
• दैव-कृतम्: Karta (Subject-complement/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: दैव (प्रातिपदिक) + कृत (कृ-धातु, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; षष्ठी-तत्पुरुषः (दैवेन कृतम्) विशेषणम् (एतत्/सर्वम्)

• सर्वम्: all
• सर्वम्: Karta (Subject-qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (एतत्)

• प्रभुः: the lord/master
• प्रभुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धवाचक (relative pronoun)

• सुख-दुःखयोः: of/with regard to pleasure and pain
• सुख-दुःखयोः: Sambandha (Domain/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सुख (प्रातिपदिक) + दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी/सप्तमी, द्विवचन; द्वन्द्व-समासः (सुखं च दुःखं च)

Speaker

Brāhmaṇas

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: King (rājan)

Visual Art Cues

Scene: A split yet unified tableau: on one side Śiva as Nīlakaṇṭha, austere and digambara in a forest; on the other Viṣṇu reclining on Ananta in the cosmic ocean; above both, a single luminous principle (Īśvara/daiva) symbolized as a radiant wheel governing sukha-duḥkha.

Characters & Entities

• Nīlakaṇṭha (Śiva)
• Hari (Viṣṇu)
• Mahāhi (Śeṣa/serpent couch)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The divine Lord governs dualities like pleasure and pain; even exalted divine forms illustrate the play of providence and cosmic order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named in this verse; it supports the Dharmāraṇya discourse through theological examples.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is doctrinal reflection on daiva (providence) and the Lordship over life’s dualities.