Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 7

Devanagari script

निमेषोन्मेषसंचारपशुनीकृतजन्तुकम् । पिशंगितस्फुरद्रश्मिनेत्रदीपितदिङ्मुखम्

Transliteration

nimeṣonmeṣasaṃcārapaśunīkṛtajantukam | piśaṃgitasphuradraśminetradīpitadiṅmukham

Translation

اس کی پلک جھپکنے کی لے سے گویا جاندار مسخر ہو گئے؛ اور اس کی زرد مائل آنکھوں سے پھوٹتی چمکتی کرنوں نے چاروں سمتوں کے چہرے روشن کر دیے۔

Word by Word

• निमेषोन्मेषसंचार: the movement of blinking (closing and opening)
• निमेषोन्मेषसंचार: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निमेष (प्रातिपदिक) + उन्मेष (प्रातिपदिक) + संचार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-तत्पुरुषार्थे समास-सम्बन्धः; समासः—द्वन्द्वपूर्वक-तत्पुरुषः (निमेष-उन्मेषयोः संचारः)

• पशुनीकृतजन्तुकम्: where creatures are made like cattle (driven/controlled)
• पशुनीकृतजन्तुकम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पशु (प्रातिपदिक) + नीकृत (कृदन्त; नी/कृ धातु, क्त; ‘पशुवत् कृत’) + जन्तु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (पशुवत् नीकृताः जन्तवः यस्मिन्/यस्य)

• पिशंगितस्फुरद्रश्मिनेत्र: having tawny, flashing-ray eyes
• पिशंगितस्फुरद्रश्मिनेत्र: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पिशङ्गित (कृदन्त; पिशङ्ग्/पिशङ्ग-भावे, क्त/त) + स्फुरत् (कृदन्त; स्फुर् धातु, शतृ) + रश्मि (प्रातिपदिक) + नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-सम्बन्धे समासः; समासः—तत्पुरुषः (पिशङ्गित-स्फुरद्-रश्मि-नेत्रम् = पीताभ-दीप्त-किरण-नेत्रम्)

• दीपितदिङ्मुखम्: illuminating the faces of the directions
• दीपितदिङ्मुखम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दीपित (कृदन्त; दीप् धातु, क्त) + दिक् (प्रातिपदिक) + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (दीपितानि दिङ्मुखानि यस्य)

Speaker

Narrator (Purāṇic voice; likely Sūta/Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: The ascetic’s tawny eyes flash like lamps; with each blink, nearby creatures pause as if tamed; rays extend to the four quarters, making the forest feel like a sanctum lit from a single gaze.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A realized ascetic’s presence can calm and order the world; inner power manifests as peace and awe in all beings.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya as a sacred forest-context; the verse magnifies the sanctity by depicting extraordinary yogic splendor within it.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual instruction is stated; it is a descriptive glorification.