Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 24

Devanagari script

तीर्थभूतं हि कस्माच्च कारणात्तद्वदस्व मे । ब्राह्मणाः कतिसं ख्याकाः केन वै स्थापिताः पुरा

Transliteration

tīrthabhūtaṃ hi kasmācca kāraṇāttadvadasva me | brāhmaṇāḥ katisaṃ khyākāḥ kena vai sthāpitāḥ purā

Translation

مجھے بتائیے کہ کس سبب سے یہ مقام تیرتھ (مقدّس گھاٹ) بنا؟ اور یہاں کتنے برہمن تھے—قدیم زمانے میں انہیں یہاں کس نے قائم کیا؟

Word by Word

• तीर्थभूतम्: become a sacred ford/place of pilgrimage
• तीर्थभूतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक) + भूत (कृदन्त; √भू धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; भूत-प्रत्ययान्त (क्त) कृदन्त; समासः—तत्पुरुष (तीर्थं भूते/तीर्थभूतम्)

• हि: indeed/for
• हि: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय

• कस्मात्: from what?/for what reason?
• कस्मात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• कारणात्: from/for the cause
• कारणात्: Apadana (Cause-source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: कारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; सर्वनाम

• वद: tell/say
• वद: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वद् (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ), मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन; परस्मैपद

• अस्व: please (be so)
• अस्व: Kriya (Auxiliary/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (उपसर्ग/आगम; लोट्-प्रयोगे)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ), मध्यमपुरुष, एकवचन; √अस् (भू-सत्तायाम्) धातोः आदेशरूप (अस्व) — ‘be/please’ (आमन्त्रणार्थ)

• मे: to me/for me
• मे: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी (6/4) एकवचन, सर्वनाम; एन्क्लिटिक रूप

• ब्राह्मणाः: Brahmins
• ब्राह्मणाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन

• कति: how many
• कति: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कति (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रश्नवाचक संख्याविशेषण; (लिङ्गानुसार) प्रथमा बहुवचन (ब्राह्मणाः इत्यस्य विशेषण)

• सङ्ख्याकाः: numbered/amounting to
• सङ्ख्याकाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सङ्ख्याक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; ‘सङ्ख्या’ इत्यर्थे विशेषण

• केन: by whom/with what
• केन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन; सर्वनाम

• वै: indeed/assuredly
• वै: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• स्थापिताः: were established/placed
• स्थापिताः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √स्था (धातु) + णिच् (causative) → स्थापय; क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘were established/placed’

• पुरा: formerly/long ago
• पुरा: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: कालवाचक अव्यय (adverb of time)

Speaker

Unspecified in snippet (a questioner addressing a sage; likely the king in dialogue with Vyāsa in this narrative frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmāraṇya Tīrtha (contextual)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A respectful interlocutor questions a sage in a forest-hermitage setting, pointing toward a sanctified ford/clearing marked by ritual signs (kuśa, water-pot, sacrificial ground).

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha is not merely a location; its sanctity is grounded in a specific sacred cause and dhārmic establishment.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya is the setting; the verse asks about the reason it attained tīrtha-status.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse is an inquiry into origin, numbers, and establishment.