Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 6

Devanagari script

तपस्तेपे महाविष्णुः सुरूपार्थं च पुत्रक । वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थाने महाद्युते

Transliteration

tapastepe mahāviṣṇuḥ surūpārthaṃ ca putraka | vājimukho haristatra siddhasthāne mahādyute

Translation

اے پیارے بچے، مہا وشنو نے حسین صورت پانے کے لیے وہاں تپسیا کی۔ اس نورانی سِدّھ استھان میں ہری ‘واجی مُکھ’ یعنی گھوڑے چہرے والے روپ میں ظاہر ہوئے۔

Word by Word

• तपः: austerity
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तेपे: performed
• तेपे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

• महाविष्णुः: Mahāviṣṇu
• महाविष्णुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा + विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय (महान् विष्णुः)

• सुरूपार्थम्: for the sake of a beautiful form
• सुरूपार्थम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: सु + रूप + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (सुरूपस्य अर्थः/हेतुः)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• पुत्रक: O dear son
• पुत्रक: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पुत्रक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• वाजिमुखः: horse-faced
• वाजिमुखः: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वाजि + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय (वाजिमुखः = अश्वमुखः)

• हरिः: Hari
• हरिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्यय (adverb of place: there)

• सिद्धस्थाने: in the siddha-place; holy seat of siddhas
• सिद्धस्थाने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सिद्ध + स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष (सिद्धानां स्थानम्)

• महाद्युते: O one of great splendor
• महाद्युते: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: महा + द्युति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन; कर्मधारय (महती द्युतिः यस्य)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Siddha-sthāna of Vājimukha Hari (within Dharmāraṇya)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Skanda

Visual Art Cues

Scene: Śiva’s narration culminates: Viṣṇu’s tapas for beautiful form results in Hari appearing as Vājimukha in a radiant siddha-sthāna.

Characters & Entities

• Mahāviṣṇu
• Hari
• Vājimukha (Aśvamukha)
• Siddhasthāna
• Dharmāraṇya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tapas transforms and reveals divine potency; sacred places are siddha-sthānas where such transformation is remembered and accessed through devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya described as a radiant siddha-sthāna associated with Vājimukha Hari.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas is the highlighted practice; the verse identifies the form (Vājimukha) connected to the place rather than a specific rite.