Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 8

Devanagari script

प्राणायामत्रयं कृत्वा बीजवर्णैः सबिंदुकैः । मातृका न्यस्य विधिवद्ध्यात्वा तां देवतां पराम्

Transliteration

prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā bījavarṇaiḥ sabiṃdukaiḥ | mātṛkā nyasya vidhivaddhyātvā tāṃ devatāṃ parām

Translation

تین طرح کے پرانایام ادا کرکے، بندو سمیت بیج اَکشروں کا سہارا لے۔ پھر ودھی کے مطابق ماترِکا حروف کا نیاس بدن پر قائم کرے، اور قاعدے کے مطابق اُس پرم دیوتا کا دھیان کرے۔

Word by Word

• प्राणायामत्रयम्: the three breath-controls
• प्राणायामत्रयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्राणायाम + त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (प्राणायामानां त्रयम्)

• कृत्वा: having done
• कृत्वा: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (absolutive/gerund), पूर्वकाले कृत्य (having done)

• बीजवर्णैः: with seed-syllables/letters
• बीजवर्णैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: बीज + वर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (बीजानां वर्णैः)

• सबिंदुकैः: together with bindu(s)
• सबिंदुकैः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स + बिंदु + क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारयः (बिंदुकैः सह = सबिंदुकैः)

• मातृकाम्: the mātṛkā (alphabet/energy-matrix)
• मातृकाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मातृका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• न्यस्य: having placed (nyāsa)
• न्यस्य: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि + अस्/न्यस् (धातु; √अस् with उपसर्ग, ‘to place’ as nyasya)
• Form: ल्यप्/क्त्वान्त-समकक्ष अव्ययकृदन्त (gerund), ‘having placed/assigning’

• विधिवत्: according to rule
• विधिवत्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: विधि (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण), ‘विधिना यथा’

• ध्यात्वा: having meditated
• ध्यात्वा: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययकृदन्त (absolutive/gerund), ‘having meditated’

• ताम्: that (her)
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• देवताम्: the deity
• देवताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देवता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• पराम्: supreme
• पराम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (देवताम्)

Speaker

Unspecified (contextual narrator in Brahmottarakhaṇḍa)

Visual Art Cues

Scene: A yogin seated in padmāsana performs controlled breathing; luminous Sanskrit letters (Mātr̥kā) and bīja-syllables with bindu appear as glowing points and garlands, settling onto different parts of the body; the heart-lotus begins to radiate as a sanctum for the supreme deity.

Characters & Entities

• Mātr̥kā
• Bīja (seed syllables)
• Devatā (supreme deity)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Inner purification through breath-discipline and mantra-nyāsa prepares the practitioner for steady meditation on the Supreme.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named in this verse; it focuses on ritual preparation and contemplative practice.

What ritualistic prescription is mentioned?

Threefold prāṇāyāma followed by mātṛkā-nyāsa using bīja-varṇas with bindu, culminating in meditation.