Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 64

Devanagari script

तां प्रविश्य पुरीं रम्यां महाकालं प्रणम्य च । तद्गोपवनितागेहमाजग्मुः सर्वभूभृतः

Transliteration

tāṃ praviśya purīṃ ramyāṃ mahākālaṃ praṇamya ca | tadgopavanitāgehamājagmuḥ sarvabhūbhṛtaḥ

Translation

اُس دلکش بستی میں داخل ہو کر اور مہاکال کو سجدۂ تعظیم کر کے، وہ سب بادشاہ پھر اُس گوالن کے گھر کی طرف گئے۔

Word by Word

• ताम्: that (her/it)
• ताम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया (2nd/Accusative) एकवचनम्; सर्वनाम

• प्रविश्य: having entered
• प्रविश्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: viś (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund) ‘प्र+विश्’

• पुरीम्: city
• पुरीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: purī (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया (2nd) एकवचनम्

• रम्याम्: beautiful
• रम्याम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ramyā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे द्वितीया (2nd) एकवचनम्; विशेषणम् (पुरीम्)

• महाकालम्: Mahākāla (Shiva)
• महाकालम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: mahākāla (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया (2nd) एकवचनम्; समासः कर्मधारयः (महान् + कालः) देवतानाम

• प्रणम्य: having bowed to
• प्रणम्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: nam (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive) ‘प्र+नम्’

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• तद्-गोप-वनिता-गेहम्: the house of that cowherd’s wife
• तद्-गोप-वनिता-गेहम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + gopa (प्रातिपदिक) + vanitā (प्रातिपदिक) + geha (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया (2nd) एकवचनम्; बहुपद-तत्पुरुषः (तस्य गोपस्य वनितायाः गेहम्)

• आजग्मुः: went/arrived
• आजग्मुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: gam (धातु)
• Form: लिट् (Perfect) परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः (3rd) बहुवचनम्; उपसर्गः ‘आ’

• सर्व-भूभृतः: all the kings
• सर्व-भूभृतः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: sarva (प्रातिपदिक) + bhūbhṛt (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st) बहुवचनम्; तत्पुरुषः (सर्वे भूभृतः = सर्वे राजानः)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) narrating (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mahākāla (Ujjayinī)

Type: temple

Visual Art Cues

Scene: Kings pass through Ujjayinī’s ornate streets, pause at Mahākāla shrine to bow, then proceed toward a humble cowherd woman’s house—royalty moving from grandeur to simplicity.

Characters & Entities

• Mahākāla
• Kings (bhūbhṛt)
• Cowherd woman

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Approach to a sacred city begins with humility—first bow to the presiding deity (Mahākāla), then engage with the devotees and the miracle’s locus.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Mahākāla of Ujjayinī/Ujjain—explicitly named as the object of praṇāma.

What ritualistic prescription is mentioned?

Praṇāma (bowing) to Mahākāla is indicated as an act of reverence upon entering the city.