Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 38

Devanagari script

श्रीरुद्र उवाच । आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसंभवम् । तदेव द्रव्यमित्युक्तं त्रिपुंड्रस्य महामुने

Transliteration

śrīrudra uvāca | āgneyamucyate bhasma dagdhagomayasaṃbhavam | tadeva dravyamityuktaṃ tripuṃḍrasya mahāmune

Translation

شری رودر نے فرمایا: جو بھسم ‘آگنیہ’ کہلاتی ہے وہ جلے ہوئے گوبر سے پیدا ہوتی ہے۔ اے مہامنی، تری پُنڈْر لگانے کے لیے وہی مادّہ درست اور مقدّس قرار دیا گیا ہے۔

Word by Word

• श्रीरुद्रः: Śrī Rudra
• श्रीरुद्रः: Karta (Speaker/Subject)
• Type: Noun
• Root: श्रीरुद्र (प्रातिपदिक; श्री + रुद्र)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• आग्नेयम्: belonging to Agni, fiery
• आग्नेयम्: Karma/Predicate (Qualifier of bhasma)
• Type: Adjective
• Root: आग्नेय (प्रातिपदिक; अग्नि-सम्बन्धिन्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; विशेषण

• उच्यते: is called
• उच्यते: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (Passive)

• भस्म: ash
• भस्म: Karma/Predicate (That which is called)
• Type: Noun
• Root: भस्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन

• दग्धगोमयसंभवम्: produced from burnt cow-dung
• दग्धगोमयसंभवम्: Visheshana (Qualifier of bhasma)
• Type: Adjective
• Root: दग्ध + गोमय + सम्भव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; विशेषण; (गोमयस्य सम्भवः)

• तत्: that
• तत्: Anaphoric (Refers to bhasma)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन

• एव: indeed, only
• एव: Sambandha/Emphasis
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• द्रव्यम्: substance, material
• द्रव्यम्: Predicate noun (Apposition)
• Type: Noun
• Root: द्रव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन

• इति: thus
• इति: Quotation marker
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-समाप्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

• उक्तम्: said, stated
• उक्तम्: Kriya (Reported as said)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि-भाव

• त्रिपुण्ड्रस्य: of the tripuṇḍra (three ash-lines)
• त्रिपुण्ड्रस्य: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: त्रिपुण्ड्र (प्रातिपदिक; त्रि + पुण्ड्र)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन

• महामुने: O great sage
• महामुने: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: महामुनि (प्रातिपदिक; महा + मुनि)
• Form: पुंलिङ्ग, संबोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

Speaker

Śrī Rudra (Śiva)

Skanda Dialogue

Listener: Mahāmune (unnamed sage)

Visual Art Cues

Scene: Rudra instructs a great sage on the correct substance for Tripuṇḍra: sacred ash born of fire from burnt cow-dung, held reverently as a ritual implement.

Characters & Entities

• Rudra
• Bhasma
• Tripuṇḍra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Śaiva practice treats bhasma as a fire-purified sacred substance, fit for marking the body with Tripuṇḍra as a sign of devotion and purity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is named in this verse; it focuses on Tripuṇḍra ritual discipline within Śaiva dharma.

What ritualistic prescription is mentioned?

Use bhasma produced from burnt cow-dung as the proper material for applying the Tripuṇḍra.