Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 72

Devanagari script

चक्रतीर्थं वदन्त्यन्ये केचित्कालाघनाशनम् । विख्यातं भारते वर्षे नर्मदायां महीपते

Transliteration

cakratīrthaṃ vadantyanye kecitkālāghanāśanam | vikhyātaṃ bhārate varṣe narmadāyāṃ mahīpate

Translation

کچھ لوگ اسے ‘چکر تیرتھ’ کہتے ہیں، اور کچھ اسے ‘کال کے گھنے اندھیرے کو مٹانے والا’ بتاتے ہیں۔ اے بادشاہ! نَرمدا پر یہ بھارت ورش میں مشہور ہے۔

Word by Word

• चक्र-तीर्थम्: Cakra-tīrtha (the ‘discus’ ford/shrine)
• चक्र-तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Nom/Acc, Singular)

• वदन्ति: they say
• वदन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वद् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथमपुरुष, बहुवचन (Present Indicative, 3rd person, Plural)

• अन्ये: others
• अन्ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Masculine, Nominative, Plural)

• केचित्: some
• केचित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (अव्यय-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; अनिश्चितवाचक सर्वनाम (indefinite pronoun) (Masculine, Nominative, Plural)

• काल-अघन-आशनम्: (called) ‘Kālāghanāśana’ (destroyer of sin/impurity)
• काल-अघन-आशनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक) + अघन (प्रातिपदिक) + आशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; नाम (Neuter, Nom/Acc, Singular; epithet)

• विख्यातम्: renowned
• विख्यातम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वि+ख्या (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त (क्त) (Neuter, Nom/Acc, Singular; ‘renowned’)

• भारते: in Bhārata (India)
• भारते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भारत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे ‘भारत’ (भारतवर्ष) अथवा पुंलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Locative, Singular)

• वर्षे: in the land/region (varṣa)
• वर्षे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Locative, Singular)

• नर्मदायाम्: in/on the Narmadā
• नर्मदायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नर्मदा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Locative, Singular)

• महीपते: O king
• महीपते: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महीपतिः (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Vocative, Singular)

Speaker

Narrator of the Revā Khaṇḍa (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cakratīrtha / Kālāghanāśana

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: King (māhīpati)

Visual Art Cues

Scene: A wide view of Narmadā with a marked ghat; above it, a symbolic dark cloud labeled ‘kāla-tamas’ is split by a radiant cakra-light, illuminating pilgrims and temples along the bank.

Characters & Entities

• Cakratīrtha
• Narmadā
• Bhārata-varṣa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha is presented as a power that cuts through karmic fear and the oppressive sense of time by granting merit and purification.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Cakratīrtha, a renowned sacred ford on the river Narmadā.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is listed in this verse; it establishes the tīrtha’s fame and salvific power.