Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 42

Devanagari script

मृगयूथैः समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम् । पारावतकसङ्घानां समन्तात्स्वरशोभितम्

Transliteration

mṛgayūthaiḥ samāchannaśikhaṇḍisvaranāditam | pārāvatakasaṅghānāṃ samantātsvaraśobhitam

Translation

وہ ہرنوں کے ریوڑوں سے ڈھکا ہوا اور موروں کی پکار سے گونجتا تھا؛ اور چاروں طرف کبوتروں کے غول کی شیریں آوازوں سے مزین تھا۔

Word by Word

• मृगयूथैः: by/with herds of deer
• मृगयूथैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक) + यूथ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; तृतीया-विभक्तिः (3rd/तृतीया), बहुवचनम्; तत्पुरुषः (मृगाणां यूथानि)

• समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम्: covered by deer herds and resounding with peacocks’ cries
• समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + आ + छद् (धातु) + शिखण्डि (प्रातिपदिक) + स्वर (प्रातिपदिक) + नादित (प्रातिपदिक; √नद्)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया-विभक्तिः (2nd/द्वितीया), एकवचनम्; (वनम्/स्थानम्) विशेषणम्; 'मृगयूथैः समाछन्नम्' (covered) तथा 'शिखण्डिनां स्वरेण नादितम्' (resounding with peacocks' calls)

• पारावतकसङ्घानाम्: of flocks of pigeons/doves
• पारावतकसङ्घानाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पारावतक (प्रातिपदिक) + सङ्घ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गम्; षष्ठी-विभक्तिः (6th/षष्ठी), बहुवचनम्; तत्पुरुषः (पारावतकानां सङ्घाः)

• समन्तात्: on all sides
• समन्तात्: Desha (Adverbial/देश)
• Type: Indeclinable
• Root: समन्तात् (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक-अव्ययम् (adverb: on all sides/from all around)

• स्वरशोभितम्: beautified by sounds
• स्वरशोभितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वर (प्रातिपदिक) + शोभित (प्रातिपदिक; √शुभ्/शोभ्)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया-विभक्तिः (2nd/द्वितीया), एकवचनम्; (वनम्/स्थानम्) विशेषणम्; 'स्वरेण शोभितम्' (beautified by sounds)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced for Skanda Purāṇa narrative frame)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hanūmantavana

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Deer herds graze under trees; peacocks call from branches; doves wheel and settle; the air seems musical, with the king’s presence subdued by the grove’s calm.

Characters & Entities

• Hanūmantavana

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha-region is portrayed as harmonized nature—its very sounds and creatures become marks of auspiciousness and divine order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hanūmantavana (in the Revā Khaṇḍa’s Narmadā sphere) is being celebrated through its living, audible beauty.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is purely descriptive.