Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 52

ऋक्षचन्द्रार्कविततं तदेव च नभस्तलम् । यथापूर्वमदृष्टं तु तथैव च पुनः कृतम् । नतोऽहं मनसा देवमपूजयं महेश्वरम्

ṛkṣacandrārkavitataṃ tadeva ca nabhastalam | yathāpūrvamadṛṣṭaṃ tu tathaiva ca punaḥ kṛtam | nato'haṃ manasā devamapūjayaṃ maheśvaram

“ستاروں، چاند اور سورج سے پھیلا ہوا وہی آسمان پھر نمودار ہوا—جیسے پہلے تھا ویسا ہی دوبارہ ہو گیا۔ تب میں نے دل ہی دل میں دیو مہیشور کو نمسکار کیا اور اس کی پوجا کی۔”

ऋक्षstars/constellations
ऋक्ष:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootऋक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासाङ्ग (पूर्वपद)
चन्द्रmoon
चन्द्र:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootचन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासाङ्ग (पूर्वपद)
अर्कsun
अर्क:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootअर्क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासाङ्ग (पूर्वपद)
विततम्spread with
विततम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि-तन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः: ऋक्ष-चन्द्र-अर्क-वितत (तत्पुरुष)
तत्that (same)
तत्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नभस्तलस्य विशेषणम्
एवindeed/same
एव:
Sambandha (Emphasis/अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक
and
:
Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
नभस्तलम्the sky-region
नभस्तलम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनभस् + तल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः: नभस्-तल (तत्पुरुष)
यथाas
यथा:
Kriya-visheshana (Manner/प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय; उपमान/प्रकारवाचक
पूर्वम्before, formerly
पूर्वम्:
Kala-adhikarana (Time/कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक/अव्ययप्रयोग)
Formअव्यय; कालवाचक (पूर्वे)
अदृष्टम्unseen
अदृष्टम्:
Kriya (Predicative/विधेय)
TypeAdjective
Rootदृश् (धातु) + नञ् + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त) नञ्-पूर्वक, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधानार्थक/विरोधार्थक
तथाso, thus
तथा:
Kriya-visheshana (Manner/प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक
एवjust
एव:
Sambandha (Emphasis/अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक
and
:
Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
पुनःagain
पुनः:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरावृत्तिवाचक
कृतम्made, restored
कृतम्:
Kriya (Predicative/विधेय)
TypeAdjective
Rootकृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
नतःbowed
नतः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootनम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अहम्I
अहम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, प्रथमा, एकवचन
मनसाwith (my) mind
मनसा:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
देवम्the god
देवम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अपূजयम्I worshipped
अपূजयम्:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootअव-पूज् (धातु)
Formलङ् (अनद्यतनभूत), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
महेश्वरम्Mahēśvara
महेश्वरम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमहा + ईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः: महा-ईश्वर (कर्मधारय)

Mārkaṇḍeya (deduced from immediate narrative context; explicit in Adhyāya 9 opening)

Tirtha: Revā-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Listener: The king (nṛpa)

Scene: The sky reappears as before—strewn with stars, with moon and sun—signaling restoration. The devotee then bows mentally and worships Maheśvara in inward devotion.

M
Maheśvara (Śiva)
S
Sun (Arka)
M
Moon (Candra)
S
Stars/Constellations (Ṛkṣa)

FAQs

When the cosmos returns to order, the devotee responds with inner reverence—mānasa-pūjā and surrender to Śiva.

The Revā/Narmadā region broadly; the focus here is on worship of Maheśvara connected to that sacred setting.

Mānasa-pūjā (mental worship) and bowing in devotion to Maheśvara.